FILGUEIRA VALVERDE, un sabio na corte do Teucro: julio 2026

CONTACTOS DO MUNDO CASTREXO GALEGO CO MUNDO MEDITERRÁNEO MOITO ANTES DA ROMANIZACIÓN. O CASO DO CASTRO ALOBRE DE VILAGARCÍA DE AROUSA

Germán Manuel Torres de Aboal - INTRODUCCIÓN Á NOSA HISTORIA (I). - PUM, Pontevedra

TEXTO BASE:

Rodríguez Martínez, R.M. et Al. (2020). Tras las huellas de Himilcón: materiales púnicos y tardopúnicos en las Rías Baixas gallegas. IX Congreso Internacional de Estudios Fenicios y Púnicos / International Congress of Phoenician and Punic Studies. MYTRA 5: 1413-1426.

PREGUNTA DE INVESTIGACIÓN:

O mundo castrexo galego (s. II a. C. – s. III d. C.) tivo conexión e contactos comerciais co mundo Mediterráneo antes da chegada de Roma?

1.- OBXECTIVO

Actualizar e deixar patente que os contactos co mundo Mediterráneo por parte do noroeste da península Ibérica son moi anteriores á chegada de Roma á pel de touro, como o demostran as últimas campañas arqueolóxicas executadas desde a Deputación de Pontevedra, por exemplo, no Castro Alobre de Vilagarcía de Arousa e polos últimos descubrimentos da apertura, da conexión e da saída ao mar deste castro galego.

2.- XUSTIFICACIÓN

O interese pola indagación, pola investigación e polos estudos de carácter histórico e sobre todo os centrados en Galicia motivaron o comezo deste traballo, tamén pola iniciativa e entusiasmo que me transmitiu o profesor desta materia.

Sempre me interesou e me intrigou a existencia do Castro Alobre, situado nos arredores do chamado Montiño e preto das instalacións portuarias de Vilagarcía de Arousa. E o Castro Alobre e os demais castros da zona constitúen a orixe prehistórica da miña cidade. Tamén a preocupación por constatar que queda moito que traballar e descubrir neste tema, que me parece apaixonante para descubrir as nosas orixes e coñecer como vivían e se desenvolvían os nosos devanceiros.

Logo ao constatar a pouca sensibilidade e o pouco respecto por preservar o noso patrimonio histórico e monumental, ao observar todo o que se destrúe e non se coida axeitadamente, da impulsos para coñecer, para saber co fin de argumentar a posta en valor do noso pasado co fin de encarar axeitadamente noso presente e tratar de mellorar o noso futuro, mirando no espello doutros tempos para contemplar os esforzos dos devanceiros por mellorar e evolucionar nas súas condicións de vida. Sospeitábase hai xa bastante tempo que o Castro Alobre tiña que ter unha saída ao mar, o que facilitaría a vida daquelas xentes e de manter contactos, conexións, intercambios e comercio con outros mundos. Isto era máis palpable ao atoparse un concheiro con restos provenientes do mar, o que implica pesca e recollida de moluscos que se utilizarían na alimentación e noutras faenas. E que esta apertura ao mar facilitaría o contacto con xentes de máis alá, do outro mar, o Mediterráneo. Que é o que o artigo que tomamos como texto base trata de demostrar e concluír. O mito dunha Galicia illada e desconectada co mundo exterior queda moi pronto descartado, xa o mundo castrexo (no que compre afondar máis e seguir pescudando) mantiña estreitos e frecuentes contactos, mesmo comerciando e sendo influenciado por culturas de alén mar.

Os temas dos castros e máis do que teño máis preto, o Castro Alobre, sempre me engaiolou para introducirme nos seus misterios e tratar de coñecer o que lles acontecía a aqueles habitantes de Arousa de lonxanos e esquecidos tempos.

O artigo que da pe a este traballo está fundamentado nun “nuevo marco de apertura al conocimiento arqueológico de las relaciones entre Atlántico y Mediterráneo en época prerromana” (Rodríguez, 2020, p. 1414).

3.- FONTES

Consultas e pescudas na base de datos Google Académico, lectura, estudo e análise do texto base e dos documentos que se citan na bibliografía e visitas e estudo de campo no Castro Alobre de Vilagarcía de Arousa.

4.- IDEA CENTRAL

Xurdida da pregunta de investigación: demostrar que antes da chegada de Roma os castros do noroeste da península Ibérica mantiveron contacto e intercambios e comercio co mundo Mediterráneo por vía marítima.

Desde o s. XIX hai referencias e atópanse os primeiros restos do Castro Alobre e xa se sospeitaba que tiña unha saída ao mar o que lle permitiría ter contactos e comercio con outros pobos de alén mar.

5.- ARGUMENTACIÓN

Non fai moito tempo que nos estudos prehistóricos e castrexos se “consideraba que el noroeste de la península ibérica no había estado integrado en los circuítos comerciales del mundo Mediterráneo antes de la llegada de Roma” (Rodríguez, 2020, p. 1413).

Nembargantes, “las excavaciones llevadas a cabo en los últimos años en las Rías Baixas han dejado patente que los contactos con el Mediterráneo son muy anteriores” á dominación romana. (Idem).

“Ya en 1775 el ilustrado gallego Martín Sarmiento habla de la existencia de un faro de origen fenicio” en la Ría de Arousa.

Existen mostras, pois, desa “convivencia intercultural” e das prácticas comerciais entre os nosos castrexos e os fenicios e púnicos. “(...), contando tan sólo con 15 yacimientos en los que se han documentado materiales mediterráneos” (Rodríguez, 2020, p. 1414), nos rexistros e excavacións efectuadas nesta zona a principios deste siglo.

Axiña prodúcense os intercambios entre o oeste e o leste da Iberia, “A partir del siglo II a. C. la llegada de productos es masiva y ‘se puede decir que no existe un castro del noroeste situado en la zona litoral y con ocupación entre el 450 y el 50 a. C. que no haya suministrado algún elemento de origen mediterráneo (González et al., 2010)[1]’”. Constatándose, pois, que “la integración de los grupos galaicos en los circuítos comerciales mediterráneos queda patente por la aparición de elementos arquitectónicos singulares y formas de explotación del medio (Rodríguez et al., 2011)[2]”.

O ano 2001 será “cuando se ejecute el primer proyecto desarrollado con metodología arqueológica” (Rodríguez, 2020, p. 1418) no Castro Alobre.

Neste século, acrecentáronse os traballos e investigacións neste xacemento do Castro Alobre, baixo a responsabilidade da Deputación Provincial de Pontevedra e do Concello de Vilagarcía de Arousa.

“Las estructuras y los materiales documentados permitieron situar la cronología del espacio excavado en el Hierro II, señalando un período de apogeo del yacimiento entre los siglos I y II d. C. Además, sobre los restos de las estructuras de la Edad del Hierro, se exhumó una estructura arquitectónica de época romana, que se interpretó preliminarmente como una zona de utilidad industrial (Tomás Botella, 2008)”[3].

Destes estudos e investigacións os distintos momentos de ocupación deste castro abarcan “una cronología que se extiende desde el siglo II a.C. hasta el siglo III d.C.” (Rodríguez, 2020, p. 1419). Nestas cuestión das datacións dos distintos substratos “se documentaron materiales de mayor antigüedad en el basurero que ocupa gran parte de la zona central de la superficie excavada, y se localizaron fragmentos de cronología más reciente en los niveles orgánicos superiores (Piay et al., e.p.)”[4].

Atopáronse materiais no que sería unha antiga telleira e nun concheiro e chégase a concretar que debido á “secuencia estratigráfica y los materiales exhumados permiten aseverar que siete de las estructuras documentadas en Alobre fueron ocupadas durante las fases finales de la Edad del Hierro (I a.C. – I d.C.)” (Rodríguez, 2020, p. 1420).

E durante este período de tempo e no “caso del yacimiento arousán, ya se conocía la presencia de materiales relacionadas con el mundo mediterráneo desde el siglo VIII a.C. por lo menos, tal y como ponían de manifiesto la aparición de una fíbula de navicella o sanguisuga (González Ruibal, 2006), o un buen número de elementos del ya referido “pack tardopúnico (González et al., 2010)”.[5] Tamén está datado a recuperación dun “askós” durante as excavacións do 2016-2017, o que non deixa de confirmar a existencia do comercio entre os habitantes do Castro Alobre co mundo Mediterráneo moito antes da chegada de Roma[6].

6.- CONCLUSIÓN

Podemos chegar á determinación e á confirmación de que efectivamente o mundo castrexo do noroeste peninsular tivo conexións, contactos e comercio co mundo Mediterráneo e podemos tornar en afirmación a nosa pregunta de investigación e que con elo damos por conseguido o noso obxectivo e como correcta a idea central, podemos, pois concluír afirmando que:

O mundo castrexo galego (s. II a. C. – s. III d. C.) tivo conexión e contactos comerciais co mundo Mediterráneo antes da chegada de Roma. Os pobos cos que se establece relación son os chamados púnicos, cartaxineses, fenicios e tartessos.

7.- VALORACIÓN CRÍTICA

Considero de moito interese o coñecemento da nosa historia prehistórica e do apaixonante mundo castrexo, berce da nosa civilización e da nosa cultura galega. Mais deberase facer un maior esforzo e dotar dun maior orzamento para potenciar ditos estudos e investigacións e apoiar a realización de escavacións arqueolóxicas con metodoloxías e recursos actuais da ciencia arqueolóxica. Así como seguir os consellos dos técnicos e dos arqueólogos. Os artigos utilizados para este traballo e todas as investigacións realizadas ata o momento, deben poñerse en valor e ser divulgadas para o seu perfecto coñecemento pola sociedade no seu conxunto, non só pola comunidade científica.

Ao mesmo tempo, musealizar os traballos realizados nos castros e divulgar entre a poboación en xeral os traballos realizados e os contactos dos científicos co estudantado dos distintos niveis educativos. Penso que a historia galega é bastante descoñecida, deberanse emprender accións para mudar esa situación.

Tamén agudizar a sensibilidade polo coñecemento e a conservación dos vestixios do noso pasado. Por exemplo, o Castro Alobre non está suficientemente protexido, nin se divulga axeitada nin constantemente a súa existencia entre os nosos escolares e a poboación en xeral. Habería que concienciar á poboación da importancia deste xacemento castrexo e promover a súa conservación e o máximo respecto por preservalo, evitando ataques vandálicos provocados pola barbarie da ignorancia e pola pouca sensibilidade das autoridades para o bo trato e respecto deste tesouro, deste museo prehistórico ao aire libre. Tendo que prever orzamentos necesarios para o seu estudo, a súa conservación, a súa posta en valor e a súa difusión.

Baixo a miña opinión, este xacemento sufriu varios atentados ao longo do tempo para a plena conservación e o estudo axeitado das súas características. Sabíase xa desde o s. XIX que tiña que ter unha saída natural co mar. E en distintos momentos históricos, por especulación urbanística e mala planificación de que como debería configurarse a cidade e a comarca de Vilagarcía de Arousa, alterouse a primitiva configuración e situación deste importante xacemento de Alobre. No século XIX pola nefasta configuración das instalacións portuarias de Vilagarcía, como consecuencia o Castro Alobre sufre un grave atentado e unha grave desfeita. Os vilagarciáns fomos e somos pouco respectuosos co noso patrimonio histórico, monumental e urbanístico. Xa é hora de mudar de comportamentos e de actitudes e todos: cidadáns e administracións públicas amosar sensibilidade, gusto por coñecer o noso pasado e tomar as medidas oportunas para preservalo. A pouca educación e sensibilización sobre o patrimonio histórico, prehistórico e o pouco coidado e os poucos medios que se destinan a súa preservación non impiden que se sigan a cometer verdadeiros atentados, como por exemplo os últimos cometidos coa “vandalización” dos restos do Castro Alobre (18/02/2026 e 08/03/2026).[7] A falta de educación e de coidados e vixilancia por parte das autoridades competentes conducen ao maltrato e á desaparición dos vestixios do pasado. Sen deixar de mencionar o grave atentado sufrido ultimamente, da que son culpables as administracións públicas e Patrimonio ao autorizar a construción dunha grande superficie comercial no espazo que se sabía sería a saída do Castro Alobre ao Mar, terreos que deberan ser obxecto de especial protección polo seu gran valor prehistórico. Vilagarcía de Arousa non aprendeu nada e segue coa desfeita de claros vestixios do noso pasado prehistórico e histórico.

E un “desideratum” final, deberase tratar de realizar a transferencia do coñecemento científico e histórico máis alá do ámbito universitario e académico; facendo partícipe dos estudos e traballos científicos e históricos a toda a sociedade, dentro dunha coidada e pensada labor de divulgación.

Tamén concienciar ás persoas, concienciarnos todos do valor do coñecemento e do saber para preservar o noso patrimonio científico e histórico, non se pode amar o que non se coñece e ademais “o saber non ocupa lugar”. Coñecer e saber fannos máis humanos. E os científicos e educadores deben manter a ilusión e o interese por coñecer, por preguntar, por dubidar, por saber; todo iso fainos máis vivos e a chegar a ser máis persoas.

8.- BIBLIOGRAFÍA

González, A.; Ayán, X.; Rodríguez, R.M. (2010). Buscando a los púnicos en el Noroeste. Mainake, 32 (1), pp. 577-600. Murguía, M. (1888). Galicia, Serie España. Sus monumentos y Artes – Su Naturaleza e Historia. Barcelona.

Murguía, M. (1888). Galicia, Serie España. Sus monumentos y Artes – Su Naturaleza e Historia. Barcelona.

Piay, D.; Rodríguez R.; Casal, L.; Fernández, C.; González, E. e.p. Entre espinas y restos de metal: evidencias de actividades pesqueras en el yacimiento de Alobre (Vilagarcía de Arousa, Pontevedra). Madrider Mitteilungen, 60.

Rodríguez, R.M. et al. (2011). Una posible factoría prerromana en el noroeste. Primeras valoraciones de la intervención en el Campo de A Lanzada (Sanxenxo, Pontevedra). Fervedés, 7, pp. 159-168.

Rodríguez Martínez, R.M. et Al. (2020). Un askós de producción mediterránea en el confín del mundo. IX Congreso Internacional de Estudios Fenicios y Púnicos / International Congress of Phoenician and Punic Studies. MYTRA 5,: 1821-1827.

Sarmiento, M. (1950). Viaje a Galicia (1754-1755). Cuadernos de Estudios Gallegos, Anejo III, Santiago de Compostela.

Torres de Aboal, G.M. O Castro Alobre. Filgueira Valverde, un sabio na corte do Teucro. Blogger:

https://filgueiravalverde.blogspot.com/2009/09/o-castro-alobre.html

https://filgueiravalverde.blogspot.com/2017/05/o-castro-alobre-lugar-das-nosas-orixes.html

[1] Rodríguez et al. (2020, 1415).

[2] Rodríguez et al. (2020, 1415).

[3] Rodríguez et al. (2020, 1419).

[4] Idem.

[5] Rodríguez (2020, 1420).

[6] Rodríguez (2020b, 1821-1827.

[7] Faro de Vigo, Arousa, 18/02/2026 https://www.farodevigo.es/arousa/2026/02/18/castro-alobre-victima-botellon-gamberros-126993377.html

Nós Diario, 08/03/2026: https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/nova-agresion-ao-patrimonio-vandalizan-pintadas-castro-alobre-vilagarcia-arousa/20260308172855249663.html