O "PAPÁN" DE XOSÉ NÚÑEZ BÚA

 

Filgueira Valverde dedícalle íntegro seu Cuarto Adral

 ao seu querido e admirado Castelao

Disque que o mestre, avogado e escritor Xosé Núñez Búa (1903-1981), intelectual galeguista exiliado en Arxentina, dicía que Castelao (1884-1950) referíase a Xosé Filgueira Valverde (1906-1996) como o “papán” e outros chamábanlle o “camaleón” e o propio Núñez Búa na súa obra Revoeira (1971) cualifica ao irmán e profesor Filgueira como “cambia chaquetas”. Ata onde eu chego, parécenme apelativos impropios ou cando menos, inxustos. Certamente, unha guerra civil, divide familias, separa amizades, causa estragos materiais, pero tamén morais e é causa de sufrimento, de dor polas inxustas arbitrariedades e pola cruenta, cruel e fratricida violencia. Produce grandes feridas moi difíciles de curar e de cicatrizar. Da lugar a resentimentos e a todo tipo de desquites, que doutro xeito e noutras circunstancias non se deran producido. O propio Castelao comentou que se chegara a encontrar con Vicente Risco (claro está, despois dos acontecementos de 1936), o primeiro que faría, sería darlle unha labazada para despois fundirse con el nunha forte aperta; un intenso abrazo foi o que Castelao lle dou a Otero Pedrayo cando se topou con el cara finais dos anos 40 do pasado século en Bos Aires, ademais das grosas bágoas que os dous amigos verteron. Esa foi a crueldade da nosa Guerra Incivil, plantou un muro infranqueable entre amigos e irmáns de outrora.

Amigos e admiradores devotos de Castelao como foron Francisco Xavier Sánchez Catón (1891-1971) e Xosé Filgueira Valverde contribuíron xenerosa e desinteresadamente á publicación, impresión e distribución da magnífica primeira edición do álbum Nós do irmán Castelao e fixeron todo o posible para manter viva a memoria do ilustre rianxeiro. Filgueira foi o artífice de que a maior parte da obra de Castelao non se dispersara nin se perdera e no Museo de Pontevedra, o Museo de Filgueira, foise gardando, almacenando dita obra e cando se produzo a oportunidade, dala a coñecer e a valorar; a maior parte da valiosa obra do rianxeiro pode hoxe contemplarse nas salas dedicadas ao querido Castelao no Museo pontevedrés, xa que o irmán Daniel manifestou o desexo de que a súa obra se conservase aí, na súa querida Pontevedra, Meu Pontevedra!

Filgueira Valverde xestionou a aportación de compensacións económicas a Virxinia Pereira Renda (1884-1969), viúva de Castelao e ás súas irmás Xosefina (1897-1974) e Tereixa (1900-2000) pola cesión e pola instalación da obra de Daniel no Museo de Pontevedra, onde hoxe no VI Edificio, chamado Castelao, podemos contemplar e gozar da súa obra.

Filgueira Valverde dedicoulle integramente o tomo IV de Adral ao seu benquerido e admirado Castelao. Sánchez Cantón e Filgueira Valverde foran dous amigos, dous irmáns pontevedreses, do ilustre e inmortal rianxeiro.

O erudito profesor Xesús Alonso Montero (1928) comentoume (12/06/2024) que Castelao salvoulle a vida a Sánchez Cantón no Madrid republicano asediado polas tropas franquistas. Á fin, Castelao, Sánchez Cantón e Filgueira tiñan sido grandes amigos que unha absurda guerra (todas as guerras son iguais de absurdas) e unha arbitraria, terrorífica e cruel ditadura separaron para sempre. Aínda que, polo menos, por parte de Filgueira Valverde, sempre houbo admiración e grande agarimo cara Castelao e a súa obra.

E consta que Filgueira Valverde foi sempre coherente e consecuente coas súas ideas e propias conviccións, tal como nos manifestaba Francisco Fernández del Riego (1913-2010) en 1998 e nese mesmo ano, Antonio Fraguas Fraguas (1905-1999) declarábanos que Filgueira Valverde “non foi traidor nunca” e sempre foi constante na súa fidelidade e no seu amor a Galicia e á lingua galega, que inspiran a súa vida e a súa magna obra, alguén chegou a dicir e a titular que Filgueira era o “home que máis sabía de Galicia”, por iso convén coñecer ben a Filgueira Valverde e non tratalo de desfigurar e dar unha imaxe falsa e interesadamente alterada e descontextualizada por prexuízos políticos e ideolóxicos. Hai que intentar aproximarse ao máximo á verdade histórica e non manipulala por conveniencias partidistas e sectarias e bendito “papán”, oxalá houbera moitos papáns como el.

FILGUEIRA VALVERDE, INCOMPRENDIDO POLITICAMENTE (1935, 1959, 1982)

 

Detalle dunha foto cedida ao autor deste artigo

por Amancio Landín Carrasco (1918-2018)

Filgueira Valverde entre Otero Pedrayo e Aquilino Iglesia Alvariño

detrás o propio Amancio Landín e Ramón Piñeiro, Marín, 19/04/1953 

É de coñecemento público e académico que a grande maioría dos compoñentes das xeracións Nós e do Seminario de Estudos Galegos, que enchen cultural e sociopoliticamente o século XX de Galicia, eran xentes de carácter conservador e moi católicas, tamén compartían esas inquedanzas ideolóxicas moitos dos compoñentes das Irmandades da Fala (1917) e os seus devanceiros do movemento rexionalista do século XIX como Alfredo Brañas (1859-1900) e Manuel Murguía (1833-1923), mesmo algúns con simpatías cara o carlismo como Antón Losada Diéguez (1884-1929). Moitos destes personaxes, puidéramos dicir galeguistas, procedían socialmente da pequena fidalguía ou das clases burguesas acomodadas. Isto non tería maior importancia se sempre se vivise nunha sociedade democrática e respectuosa coa diversidade ideolóxica e intelectual.

Pero, no noso país hai un ano de inflexión, de involución, o fatídico ano de 1936, despois do cal xa nada volvería a ser igual. Os tristes e lamentables feitos acaecidos nese ano fatal condicionarían a todo o país e a todos os seus cidadáns. O que ninguén pode negar, a pesares de todo, é que estas mulleres e homes galeguistas, das ditas xeracións, mantiveron sempre un sumo amor por Galicia e pola lingua galega, que a algúns costáronlle a vida, o exilio e grandes sufrimentos. Así como aos do exilio interior anos de silencio, e de represión brutal, os chamados “anos de chumbo”, dentro dunha moi “longa noite de pedra”.

A Filgueira Valverde (1906-1996) non lle tiveron en conta nin respectaron a súa fidelidade e a súa constancia no mantemento por sempre da súa consecuencia coas súas propias ideas, condicionadas polas súas orixes e pola educación recibida na súa familia e as influencias dos seus mestres, seus amigos e seus discípulos, evidentemente, el non era un home progresista nin un revolucionario, como argumenta o profesor e intelectual Xesús Alonso Montero (1928), nunha entrevista neste ano 2024, que pode verse en https://academia.gal , (28/11/2024).

Polas circunstancias vividas no noso país nos anos 30 do pasado século, cunha situación prebélica tanto en España como en Europa, pola loita por conseguir a hexemonía e o poder por parte do Capitalismo, Nazifascismo e Comunismo, prodúcese un conflito de clases e cadaquén defende os seus intereses e conviccións ideolóxicas, desatándose guerras, autoritarismos e crueis ditaduras. Foi o século XX, cheo de contradicións e de loitas por conquistar o dominio sobre o mundo. Nada se aprendeu, pois en pleno século XXI, perviven guerras, conflitos, totalitarismos e o rexurdir de postulados neofascistas. Por iso, non interesan a historia, a filosofía, as humanidades en xeral. Seguen “os homes máquina con corazóns de máquina” (CHAPLIN, 1940).

A Filgueira e a Vicente Risco, pero máis a Filgueira, non lle perdoaron que no ano 1935, fundasen a Dereita Galeguista (Otero Pedrayo estaba moi próximo a eles; mais, por fidelidade e profunda amizade con Castelao non abandona o Partido Galeguista). Eran os tres persoas conservadoras e moi católicas, a aprobación do artigo 26 da Constitución republicana de 1931, ademais dos ataques gratuítos, pouco prácticos e nada intelixentes ao sector católico do país, bastante numeroso e con teito electoral salientable, por parte de membros destacados da II República española, apartaron a moitos católicos do republicanismo. Eles tan pouco podían aceptar o pacto e os acordos do PG cos partidos da chamada Fronte Popular cos que concorren ás eleccións de febreiro de 1936. Para eles era algo contranatura, algo contra os seus intereses de clase. Tamén non podían asumir o ir contra dos propios acordos internos do PG, especialmente un que rexeitaba os acordos con partidos españolistas. A integración do PG na Fronte Popular foi unha cuestión de táctica electoral e de pragmatismo político, aparte da obsesión lexítima que Castelao tiña sobre a aprobación e o recoñecemento do Estatuto de Autonomía de Galicia, plesbicitado en 1936 e pola súa idea da constitución e creación dunha Confederación Ibérica, asuntos que trata na súa obra: SEMPRE EN GALIZA.

Foi unha eiva de sempre para Galicia non contar cunha dereita nacionalista, coa que si contaban Euskadi e Catalunya. Aquí ese espectro político foi ocupado por unha dereita de orixe españolista e de procedencia ditatorial. Foi, pois, un erro histórico e político non recoñecer a postura de Filgueira, Risco e Manuel Beiras (pai), entre uns poucos máis, de crear unha forza política de dereitas netamente galega, algo da que estivo privada Galicia, a pesares dos intentos en diversos momentos, intentos que nunca prosperaron.

Algúns tampouco non comprenderon nin aceptaron que Filgueira Valverde tivera sido alcalde de Pontevedra no réxime franquista (1959-1968) e que tantos desgustos e situacións desagradables lle causaron ao propio Filgueira, período que non lle gustaba lembrar. Non obstante, en palabras de Antón Fraguas (1905-1999), Filgueira foi un bo alcalde de Pontevedra. Para non estendernos noutros cargos políticos de Filgueira, simplemente dicir, cando o 25 de abril de 1996, se celebra no Concello de Pontevedra, a sesión de honores para concederlle a Filgueira Valverde o título de Fillo Predilecto da súa cidade natal co voto afirmativo de todas as forzas políticas representadas no mesmo, agás a abstención do BNG, xustificando a súa postura, por entre outras cousas, atribuírlle errónea e infudadamente a Filgueira o ter traído a fábrica de Celulosas para a Ría de Pontevedra, cando foi unha decisión tomada anteriormente a el e ordenada desde o estamento gobernamental estatal, por medio do Instituto Nacional de Industria (INI), que podían facer as autoridades locais e provinciais diante dunha decisión do Goberno do Estado franquista? Non tiñan ningunha competencia nin nada que pintar.

E grazas a acción de Filgueira apoiada por outro pontevedrés Francisco Xavier Sánchez Cantón podemos contemplar hoxe o casco vello e histórico de Pontevedra.

O galeguismo interior na época franquista optou por ir introducindo e preservando o que se podía en cada momento por medio da política e do activismo de carácter cultural. E todos os seus homes e mulleres destacaron polo seu amor a Galicia, a defensa do idioma galego e da cultura galega.

Ninguén discute a talla intelectual de Filgueira, que foi un sabio de Galicia que nos legou a súa extraordinaria acción docente e a súa magna obra. Compre achegarse ao seu legado de consulta pública no magnífico Museo de Pontevedra, de obrigadas visitas,  e que el axudou, en grande medida, a construír e a que chegara a ser o que hoxe é, un dos Museos máis importantes de España. A figuras como Filgueira e á nosa historia hai que achegarse con rigor, con datos, con documentos deixando de lado os sectarismos e as visións “sesgadas” e cheas de prexuízos sen fundamento e estes estudos poden chegar a ser unha cuestión apaixonante. Quizais moitos, por prexuízos e por certas falsas lendas, ademais de mala fe sobre Filgueira desexan desacreditalo e minusvaloralo (sobre todo no ámbito político), como é posible que non haxa máis estudos e máis bibliografía sobre Filgueira? Noutros lugares, sería unha figura de constantes referencias e de máximo aprecio, que lamentablemente na nosa Galicia, moitos desexan relegalo ao máximo ostracismo por intereses espurios.  

Animo á mocidade investigadora e a todos os que se senten galegos para que coñezan a nosa historia e para que revaloricemos o noso. A cultura e o amor a Galicia é cousa de todos.     

 

ARS LOQUENDI

Retórica e argumentación humanas

Non se abaten ás persoas, rebátense as ideas

Por Xermán Torres

 

Con Filgueira e Xaquina Trillo nunha conferencia, nov-1994

A arte da palabra é unha cuestión que nos fai humanos. Sempre debemos sumo respecto ás persoas. Debemos tratar con corrección e cortesía aos demais; non se debe permitir nin aceptar ningunha clase de violencia, mesmo é rexeitable a violencia verbal. Convén no discurso a mesura, o equilibrio, a harmonía.

As ideas e as propostas acéptanse ou rexéitanse baixo argumentación razoada; o diálogo, o debate, o confrontar ideas é importante, supón un avance, é signo de intelixencia; pero, hai que saber debater.

A utilización de fina ironía, do humor elegante, do discurso intelixente, culto que refuga do insulto gratuíto, da vulgaridade, da utilización dos lugares comúns, da monotonía, do chiste fácil e degradante, vulgar e insolente. Sen berros, sen xesticulacións e dramatizacións excesivas e fóra de lugar.

A arte da oratoria apréndese co bo exercicio, co seguimento de axeitados modelos. Temos o espello no que mirarnos no mundo clásico e no exemplo dos grandes oradores da historia.

O nobre arte da política, que debera ser nobre, máis nobre en canto o respecto e a honradez cara os demais, fuxindo e rexeitando da mentira e das descualificacións tramposas, falsas e manipuladoras. Tratando de evitar a demagoxia e o populismo, intentando ser francos, honestos e sinceros cos demais. Non hai porque rexeitar ou menosprezar á política, a fin e ao cabo, que é política?: Toda relación humana, a vida na familia, nos postos de estudo e de traballo, a vida social e societaria, xa dicía Aristóteles (384-322 a. C.) que o home é un animal político, social; aínda que, ás veces, a inercia social, os intereses, o diñeiro, o egoísmo e a avaricia perverten ao home e chegamos a ter en consideración o aserto de Rousseau (1712-1778) “o home é bo por natureza, mais a sociedade pervérteo”. Hai que superar e evitar esas perversións; o natural e o desexable no home é a relación social e nela non debemos refugar o debate e o contraste de ideas, sempre feitos cun exquisito respecto cara os demais.

Deberamos ensinarlles aos máis novos a desenvolverse na ágora, no foro, na praza pública, no adro e a utilizar con intelixencia e enxeño a retórica, a oratoria, a arte de falar e de falar en público sabendo argumentar e razoar axeitadamente, con propiedade, con cultura, sabendo o que se di e por que se di. (“No hablar a tontas y a locas”). É moi beneficioso desde cativos ler e falar en público,  aprender a desenvolverse con soltura e a expresarse con enxeño, intelixencia cara un público, cara os demais; isto contribúe a facernos máis humanos.

Non estamos feitos para estar sos, aínda que momentos de soidade son precisos e ás veces é bo “apartarse del mundanal ruído” para pensar, para reflexionar, para ler e escribir; para adquirir sabedoría e sensatez. Intres de silencio e recollemento, nun mundo con tanto balbordo, son imprescindibles para unha boa saúde. Neste punto, reflexionemos sobre este dito italiano: “Pensa moito, fala pouco e escribe menos”. Falar o xusto, con medida e que o “teu si sexa si e o teu non sexa non”.

A palabra, o logos, o social, a política son elementos característicos do noso ser humanos; da nosa humanidade. E sen perder nunca de vista esta sabia indicación: “o que queiras para ti, quéreo para os demais”.

UN DÍA INESQUECIBLE, 14-05-2024 11:00

Dr. Cid, Dr. Sotelino, Dr. Torres, Dr. Escolano, Dra. Míguez

 Despois de tantos anos, desde o ano 1998, que comecei os meus estudos e investigacións sobre os aspectos referidos á educación e á cultura do profesor, "vello profesor" e sabio profesor Xosé Filgueira Valverde, hoxe, no Salón de Graos "Vicente Risco" da Facultade de Educación e Traballo Social do Campus Auga - As Lagoas da Universidade de Vigo, na cidade de Ourense, procedín a dar cumio ao meu traballo coa defensa da miña tese de doutoramento:

XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE, UNHA TRAXECTORIA COMO EDUCADOR (1939-1996)

Dirixida polo Sr. Dr. D. Xosé Manuel Cid Fernández e actuando no tribunal:

PRESIDENTE: Sr. Dr. D. Agustín Escolano Benito

SECRETARIA: Sra. Dra. Dna. Carla María Míguez Álvarez (Uvigo)

VOGAL: Sr. Dr. D. Alexandre Sotelino Losada (USC)

Agradezo moi especialmente o acompañamento neste acto á miña familia: á miña dona Carmen, ao meu fillo Germán Jesús, á miña filla Marta, á miña nora Dayana e á miña netiña Ainara Valentina, sentín moito a ausencia por motivos de traballo da miña filla María, xa Dra. en Bioloxía, a primeira doutora da miña familia; agora somos dous, se exceptuamos á miña curmá Marina, tamén doutora en Bioloxía; entón seriamos tres.

Aos membros da miña querida familia Filgueira, moi ben representados por Fernando e Silvia e por Xacobe Medina Dacasa.

Aos meus queridos amigos, os Luíses González; Bravo e de la Ballina.

Aos meus compañeiros de Facultade Alicia e Jairo e ao meu admirado Dr. D. Antón Costa.

A todos moitas grazas por bridarme a súa compaña neste día tan especial para mín.

REPORTAXE EN IMAXES

  Fernando Filgueira, Cid, Sotelino,Torres, Escolano, Míguez, Sánchez

                                    Germán Jesús, Dayana, Ainara, Carmen, Marta

Os dous Luíses con Xermán

                                 O TRIBUNAL: Dr. Sotelino, Dr. Escolano, Dra. Míguez

TRES AMIGOS

VÍDEO CLIPS

MOITAS GRAZAS E LEMBRANZA AGARIMOSA E NOSTÁLXICA AO SR. DR. D. XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE, QUE FOI OBXECTO DA NOSA ATENCIÓN

SEMPRE APRENDO!!!

 

LEMBRANDO A FILGUEIRA VALVERDE NESTE ANO 2023

 Antes de que finalice este significativo ano 2023, ano do Centenario do Seminario de Estudos Galegos (1923-1936), desexo lembrar a Xosé Filgueira Valverde (1906-1996), un dos máis destacados e laboriosos seminaristas.

Xosé Filgueira Valverde, in memoriam

 Xermán Torres

Tamén ofrece abondosas referencias sobre Filgueira Valverde o seguinte vídeo, Filgueira debería ser obxecto de máis dedicación por parte dos estudosos e dos amantes da cultura e da lingua galegas. Desfrutádeo, para iso o rescato, pois é así mesmo de 2015

BO NADAL E FELIZ ANINOVO-2024

 

I CONGRESO DE CIDADES DOS MUCHACHOS, 12-14-DECEMBRO-2023

 

Foi unha satisfacción poder asistir e participar en liña a este I Congreso das Cidades dos Muchachos do Mundo, desde Estados Unidos a BOYS TOWN, fundada polo padre Flanagan en 1917, desde a BENPOSTA DE COLOMBIA, fundada nos anos 60 do pasado século, despois dunha visita do Circo dos Muchachos do padre Silva, quen fundara en 1957 a BENPOSTA galega en Ourense e finalmente a CEMU DE LEGANÉS, fundada polo tío Alberto nos anos 70. Foi un pracer compartir as tardes dos días 12, 13, e 14 de decembro de 2023, desde as catro ás sete da tarde escoitando as experiencias dos muchachos, dos seus dirixintes e responsables e afondando na liña pedagóxica destas institucións, onde o neno é o centro e onde se pretende un ensino vital de democracia e liberdade e de respecto e tenrura cara os demais, mesmo dos máis necesitados. Como utopía vese necesario o goberno dos nenos na busca da construción dun mundo novo e mellor.

Animado a participar polo meu director de tese, o Dr. Xosé Manuel Cid Fernández, Decano da Facultade de Educación e Traballo Social do Campus de Ourense, da Universidade de Vigo e coordinador do meu Programa de Doutoramento en Ciencias da Educación e do Comportamento, quen coa súa aportación neste Congreso introduxo a idea da interxenaracionalidade nas Cidades dos Muchachos, e que a arquitectura das cidades debes estar adaptada aos nenos nas liñas propostas por Francesco Tonucci e o propio tío Alberto; pero, que hai que dar un paso máis, facer cidades máis humanas, amables e sostidas para os cidadáns de todas as idades. Esta proposta do Dr. Cid foi moi ben acollida no Congreso. As propostas pedagóxicas, didácticas e metodolóxicas da experiencia Cidades dos Muchachos son moi válidas e interesantes como paradigmas das accións educativas no noso maltreito mundo. A idea da docencia familiar interesoume moito e considéroa moi axeitada para a infancia e mocidade con problemas. A infancia con carencias afectivas e a infancia traumatizada tan necesitada de afecto e dunha correcta educación que lle motive a levar adiante un proceso vital que lles faga sentirse persoas realizadas e con protagonismo na sociedade para a súa promoción persoal, que lles axude a sentirse e a ser cidadáns útiles e aceptados para a construción dun mundo mellor, como arelaba o lembrado padre Silva.

Oxalá a Asociación Cultural Padre Silva, logre recuperar e rehabilitar a cidade de Benposta, a poucos kilómetros da cidade de Ourense.

Parabéns a todos os que fixeron posible este I Congreso de Cidades dos Muchachos do Mundo. Un mundo que queremos mellor, máis humano, máis amoroso, máis libre e máis xusto. Un lugar habitable e fermoso onde teñan cabida todos os seres humanos sen distincións nin discriminacións de ningún tipo. Poderémolo lograr!

VIDEO CLIPS