O MUSEO DE PONTEVEDRA, SEMPRE! A obra máis mimada de Filgueira Valverde (II)

 

Na miña visita do pasado 16/07/2025, ao fondo O TESOURO de Asorey

Pode dicirse con toda exactitud e propiedade que o Museo de Pontevedra é o Museo de Filgueira Valverde, el configurou e marcou a traxectoria desta grande institución da cidade e da provincia de Pontevedra. Non esquecemos o gran e exemplar labor do director antecesor Casto Sampedro y Folgar, mestre de Filgueira e do director sucesor Xosé Carlos Valle Pérez, discípulo de Filgueira.

E falando de mestres e discípulos, temos que dicir que un mestre remoto de Xosé Filgueira Valverde, por el recoñecido e por el admirado e querido é frei Martín Sarmiento (1695-1772), monxe bieito ilustrado, precursor dos estudos galegos e defensor da lingua galega e de Galicia. Sobre o que Filgueira ten escrito a súa biografía e publicado un epistolario en colaboración con María Xesús Fortes Alén como editora no Consello da Cultura Galega. María Xesús, outra muller importante do Museo, a súa arquiveira por antonomasia e estreita colaboradora de Filgueira Valverde, así como unha das persoas que mellor coñecen á persoa e á obra de Filgueira Valverde.

Sarmiento é unha das especialidades de Filgueira Valverde

(Busto custodiado e exposto no Museo de Pontevedra)

Loxicamente no Museo de Pontevedra non poden faltar referencias e moitos documentos sobre Frei Martín Sarmiento, o Museo de Filgueira é o lugar idóneo para indagar e investigar sobre o sabio bieito e sobre o non menos sabio e compañeiro del, o padre Feixoo, outro gran erudito ilustrado do XVII-XVIII.

Óleo tamén conservado e exposto no Museo de Pontevedra

Na serie de Filgueira Valverde, Pontevedreses Universales, editada e publicada pola Deputación Provincial de Pontevedra (institución clave para o Museo de Pontevedra) Filgueira tense dedicado a Sarmiento e a súa estirpe, o seu apelido, a súa historia. Era un tema querido e recurrente do sabio polígrafo pontevedrés. Persoa digna do noso agradecemento polo seu legado e que debera ser obxecto de estudo e de investigacións. Ánimamos ás novas xeracións de investigadores a que teñan en conta a miña proposta e que superen os prexuízos e a negativa e inxusta lenda creada con mala fe e con pouco rigor científico sobre unha figura tan insigne da nosa cultura como é o profesor Xosé Filgueira Valverde.

FILGUEIRA VALVERDE E CALDAS DE REIS, ENTRE OUTRAS COUSAS

Alí estarei, na miña querida Caldas de Reis para falar do meu prezado e lembrado Xosé Filgueira Valverde, que da para máis dunha vida para tratar sobre el e a súa magna obra.

DÚAS FOTOS DE DELIO RIBADULLA, 19/06/2025

Foi un acto moi agradable e moi emotivo para min, este organizado pola Asociación Terra Calda, da que afortunadamente xa son socio. Por moitos motivos: toparme con xente querida de Caldas de Reis, miña curmá Luisa Muñiz Aboal, suá filla, miña afillada Andrea Lafuente Muñiz, antigos amigos e amigas de Caldas, veciños queridos meus nos anos 60 do pasado século en Caldas, a compañía que me brindaron toda esa feliz tarde, meu curmán Alfonso Rey Aboal, meu prezado amigo Luis González Bravo "Lois do Salnés". E agradecer a amigos que se trasladaron especialmente desde lonxe para estar aí, Fernando e Silvia Filgueira, Jacinto Domínguez, colega da universidade e algúns queridos amigos da Asociación: Miguel López Fariña, Augusto Guedes e a súa dona, compañeiros tamén da Mesa das Verbas, e Delio Ribadulla, tamén colega da universidade e que agasalloume coas dúas fotografías anteriores, agradezo do mesmo xeito a presenza doutra compañeira de universidade, Coque Fariña. Ao igual, estiveron, no acto, os entusiastas directivos de Terra Calda que pouco a pouco irei coñecendo e afondando na súa amizade. Así mesmo, agradecer a presenza de concelleiros do Concello de Caldas de Reis e do párroco de Santa María e de Santo Tomás, don Juan Carlos Barral. E a todo o magnífico público asistente, que fixeron posible a maxia dun pobo mítico e moi querido para min, a fermosa vila de dona Urraca, Arcadia feliz dos meus tempos da dourada infancia caldense, que deixou forte pegada en min. Como sempre, foi un pracer e un agasallo estar en Caldas, terra de lembranzas e experiencias inesquecibles. Sempre me quedará Caldas de Reis!!!

Que atraía, que tiña Caldas para que Xosé Filgueira Valverde se fixara nela? Moitas cousas: rica historia, e referido á parroquia de Santa María: medievo, románico, a cantiga 104 de Afonso X o Sabio, o baldaquino do século XV. Tamén encanto: fermosas paisaxes, o río Umia, rica gastronomía e sobre todo: xente marabillosa: García Bayón, os Potel, os Legerén, os Lesquereux, os Froján, Máximo Sar... Por aquí pasaron e deixaron pegada, entre outros, Hipólito de Sa Bravo (pontevedrés como el e coetáneo seu), quen chegou ser alcalde de Caldas, primeiro director e fundador da Coral Polifónica, director e tamén fundador da Bibloteca Pública. Veraneaban aquí, entre outros, seu amigo e irmán, o polígrafo portugués Dr. Santos Junior, seu prezado Álvaro Cunqueiro, o lugués Trapero Pardo. Viña con frecuencia a Caldas seu bo amigo o arcebispo e cardeal D. Fernando Quiroga Palacios. Filgueira tiña moitas razóns para vir a Caldas e sentirse a gusto. Iso foi o que tratei de explicar na miña conferencia e de paso contar algunhas anécdotas e experiencias vividas con algúns dos personaxes citados, moitos coñecinnos e trateinos cando fun o "botones" do Hotel Balneario Dávila, onde tiven dous intensivos cursos de carácter cuasi universitario, nos veráns de 1969 e 1970. Eu desfrutei coa miña charla falando de dous temas queridos: Caldas e Filgueira Valverde / Filgueira Valverde e Caldas. Agardo que o público asistente o pasara tan ben coma min.

A esposa de Santos Júnior, Judite, deixou dous mosaicos conmemorativos e "laudatorios" ás milagreiras e sanadoras augas termais do Balneario Dávila, que aínda se atopan no lugar onde estaban cando eu era un neno, o botones do Dávila.

GRAZAS CALDAS DE REIS!!!

De nenos, con Mª del Carmen González Rosende (dos Linterneiros)

 

FILGUEIRA VALVERDE, PROFESOR E DRAMATURGO

Professor Xosé Filgueira Valverde (1928-1976), as I have already reflected, used theater in his teaching practice and as an educational manager, as a very useful literary genre in the teaching-learning processes of language and literature. He proposed an active study for the use of language and literature. Being a pioneer of school theater in Galicia. He himself is the author of theater plays in both Galician and Spanish.

I talk about all of this in this recent publication, a consequence of my participation in the CUICIID-2023 congress:

Alumnado de Filgueira Valverde nunha representación teatral

Filgueira Valverde dedícame súa farsa teatral AGROMAR

O profesor Xosé Filgueira Valverde (1928-1976), xa o teño reflictido, utilizou na súa práctica docente e como xestor educativo o teatro, como un xénero literario moi útil nos procesos de ensino-aprendizaxe da lingua e da literatura. El propoñía un estudo activo polo uso da lingua e da literatura. Sendo un pioneiro do teatro escolar en Galicia. El mesmo é autor de pezas de teatro tanto en galego como en castelán.

De todo iso falo nesta recente publicación, consecuencia da miña participación no congreso CUICIID-2023:

Torres de Aboal, G.M. (2024). José Filgueira Valverde (1928-1976), profesor y dramaturgo. Beneficios de la práctica teatral en la escuela. En Tomás López, A., Navarro Lalanda, S., Rivera Salas, P.E., Las artes como expresión vital. Ciencias sociales en abierto 2. Peter Lang. (pp. 457-468).

DOI 10.3726/b22580

https://doi.org/10.3726/b22580 

ABOUT FILGUEIRA VALVERDE - A VOLTAS CON FILGUEIRA VALVERDE

 

ESTANDO A REPENSAR A FILGUEIRA VALVERDE

Co meu querido e admirado Filgueira Valverde en 1994.

El ocupa a maior parte dos meus estudos e investigacións.

Xosé Filgueira Valverde (Pontevedra, 1906-1996) veu ao mundo no seo dunha familia burguesa acomodada, seu pai Xosé María Filgueira Martínez (1871-1938), un prezado e recoñecido médico de Pontevedra, procedente dunha familia campesiña ben situada de Mourente, a súa nai Araceli Valverde Yaquero (1870-1946) nacida en Ugíjar (Granada), que veu a Galicia acompañando ao seu tío Eduardo Valverde Cazorla (1838-1895), que veu ocupar o cargo de deán da catedral de Santiago de Compostela, ela chegou a profesar nas Fillas da Caridade de San Vicente de Paúl e prestou servizos no Hospital de Pontevedra onde chegaría a coñecer ao que sería seu esposo e pai do seu único fillo. Filgueira Valverde dixo que os seus pais “foron os meus primeiros e mellores mestres”. Un fogar tradicional e moi relixioso. Seu pai fixera estudos eclesiásticos antes de dedicarse á medicina, tiña, pois unha fonda cultura clásica e científica, con amplos coñecementos “do latín e algo de grego”, así como moi “sabidor das cousas da natureza”. Era un gran cazador. Súa nai ao abandonar a súa congregación relixiosa, dedicouse plenamente ao fogar e á educación do seu querido fillo. Seu padriño, o doutor César Enrique López de la Ballina (1869 -1939), querido e lembrado médico de Lérez que tamén foi subdirector do Hospital de Pontevedra e fundador da Sociedade Arqueolóxica da mesma cidade, íntimo amigo, case irmán do seu pai, tamén influíu na súa educación, fomentando o seu amor polos libros e a súa paixón pola historia. Desde a nenez, pois, foi formando unha personalidade conservadora, tradicional e moi relixiosa, debido á influencia dos seres que máis o marcaron na vida e aos que máis amou. Así mesmo, desde moi neno recibiu a influencia dos franciscanos e xesuítas de Pontevedra, cidade que tamén o educa e lle deixa unha forte pegada; sempre levou a Pontevedra na súa mente e no seu corazón, a súa cidade natal que tanto lle deu e á que tanto lle dou.

Desde os inicios da súa formación foi un extraordinario, brillante e precoz estudante e estudoso, máis inclinado aos libros que aos xogos, relacionándose axiña con persoas maiores ca el, dicía que dos maiores aprendía moito e eran as persoas que transmitían sabedoría. No Instituto de Pontevedra, o seu profesor, o seu mestre preferido e máis querido foi Antón Losada Diéguez (1884-1929), líder e promotor da Xeración Nós, confesaba el, que despois dos seus pais, Losada foi seu “mellor e máis querido mestre”. Participaba no famoso faladoiro de Losada desde os 13 anos, relacionándose con personaxes importantes da cultura galega, como seu prezado e admirado profesor de Debuxo, o grande Castelao (1886-1950), quen lle dixo a Filgueira Valverde mociño: “sé ti mesmo”. Tamén entrou en contacto con outro mestre “gratuíto” e amigo, o seu veciño Antonio Iglesias Vilarelle (1891-1971). Así mesmo, desde os seus 16 anos participaba no singular faladoiro de Casto Sampedro y Folgar  (1848-1937), o primeiro director do Museo de Pontevedra (1927, 1929), sendo Filgueira Valverde (un mociño de menos de 21 anos) o primeiro secretario técnico do Museo, formaba equipo e sería sucesor no Museo doutro dos seus queridos mestres gratuítos. Tamén por estas épocas entra en contacto e fai unha fonda amizade, que só racharía a morte, con outro dos seus mestres gratuítos pontevedreses Francisco Xavier Sánchez Cantón (1891-1971). De tales vimbios formouse o cesto, o denominador común destes grandes mestres e amigos é o seu conservadurismo e a súa catolicidade.

Con menos de 17 anos (1922), topamos a Filgueira Valverde de mozo estudante na súa queridísima Compostela, brillante alumno de Dereito e de Historia, aquí sería un dos mellores artífices e socio fundador da máis importante institución privada de carácter científico de Galicia no século XX, o inesquecible e insuperable Seminario de Estudos Galegos (12/10/1923-1936), esta iniciativa estudantil axiña conta co apoio da Universidade de Santiago de Compostela, co da Xeración Nós (Losada, Otero Pedrayo, Castelao, Risco, Cuevillas, Ramón Cabanillas, Xocas,...), os mozos da Xeración do Seminario son considerados os epígonos do Grupo Nós, os mozos toman a dianteira, a vangarda e son seguidos polos mestres de Nós, pola Universidade e por unha parte significativa da intelectualidade e da sociedade galega daquel tempo, mesmo os catedráticos Armando Cotarelo Valledor (1879-1950) e Salvador Cabeza de León (1864-1934) son o primeiro e o segundo presidentes do SEG. Esta rica, querida e lembrada etapa formativa acrecenta amizades e relacións para toda a vida, todos os citados, e por tan só citar a uns poucos máis, Fermín Bouza Brey (1901-1973), Antón Fraguas Fraguas (1905-1999). Compostela deixa pois unha fonda influencia na personalidade e na educación de Filgueira Valverde e outra vez predominan as ideas conservadoras e fondamente relixiosas. E Filgueira nunca renunciará a elas e sempre será fiel, coherente e consecuente con tales ideas.

No seu facer de mozo docente e de profesor e de catedrático, así como de director con longa experiencia (1928-1976) Filgueira Valverde aproveitou sabiamente os seus amplos e variados coñecementos, que o conformaron como o último gran polígrafo humanístico de Galicia. De todo isto se beneficiaron o seu alumnado e as súas familias, a propia cidade amada de Pontevedra e a non menos amada Galicia, a súa lingua e a súa cultura. Quédanos, pois a súa traxectoria vital, a súa magna obra, o seu legado.

Dedicatoria autógrafa  de XFV de Agromar (1936)

Filgueira non foi o típico sabio “pechado na súa torre de marfil”, participou en política, en distintos momentos da súa vida e en distintos cargos, para coas súas ideas e co seu bagaxe servir á súa comunidade.

Hai persoas que pretenden acaparar ou apropiarse, desde as súas posturas políticas, en exclusiva de Galicia e do seu idioma, Galicia somos todos “a xente e máis a fala”. E se nos declaramos demócratas, porque a democracia é o menos malo dos sistemas políticos, cabemos todos, debémonos respectar todos e non tratar de asimilar aos demais ás nosas propias ideas, impoñéndollas ou facéndolle renunciar ás súas. Como alguén dixo, Filgueira Valverde non era un progresista nin un revolucionario; pero non por iso debemos negar que era un home dunha sólida formación e duns enormes coñecementos, o “home que máis sabía de Galicia” e soubo servila e enriquecela. A súa Xeración, o Seminario de Estudos Galegos, a Xeración Nós foron o máis importante e imprescindible de Galicia no pasado século XX, e Filgueira Valverde estaba aí, el enche, ou axuda a encher o século XX de Galicia desde os puntos de vista cultural, educativo, científico, lingüístico; foi un dos que máis escribiu sobre Galicia e de asuntos con ela relacionados. Foi un dos “bos e xenerosos” que contribuíron ás “mil primaveras máis” para a lingua e para a cultura galegas.

Filgueira Valverde, persoa de talante conservador e moi católica (dun “catolicismo moi ben fundamentado e nada beato”, tal como nos declaraba seu fillo Fernando Filgueira Iglesias -1940-), era quen  de aceptar a persoas con ideas moi diferentes ás súas e tratar de colaborar en proxectos comúns, eran quen de integrarse en equipos de traballo moi diversos e de carácter multidisciplinar. Era un home de carácter aberto e liberal.

El, xunto con outros “irmáns” galeguistas non podía aceptar as políticas hostís de certos estamentos da II República española contra da relixión católica. El non era un revolucionario nin marxista nin fascista. Era amante da liberdade, da orde e da paz.

As absurdas loitas fratricidas, a falta de respecto cara as persoas e cara as institucións causaron nel unha fonda dor e tristura. Pódese dubidar da inmensa dor e a desacougante sensación de rotundo fracaso que sentiu polo estúpido, absurdo, arbitrario e cruel asasinato do seu amigo e “irmán” Alexandre Bóveda (1903-1936)? Ou da inquedanza, desestabilización e xenreira que lle causou a cruel persecución e lamentable e tristísimo exilio do seu mestre amigo Castelao (1886-1950) e da dor e acoso que sufriron outras moitas persoas queridas e respectadas (Otero Pedrayo,  Fermín Bouza Brey, Antón Fraguas, Isaac Díaz Pardo,...)? Todo consecuencia dunha infeliz guerra (1936-1939) e dunha miserable, arbitraria e incongruente ditadura (1939-1978). Cren que todas estas desgracias vividas polo noso país non lle pasaron factura á Filgueira Valverde e a todos os galeguistas do interior que tiveron que sobrevivir nun medio hostil que os sometía e os condenaba ao silencio e á represión. Por iso, lles custaba tanto falar destes temas da guerra e da ditadura e moitos falan dun pacto de silencio; pois, pretendían a reconciliación, o consenso e agardando a que viñeran tempos mellores e máis oportunidades para manter viva a cultura galega e tiñan arelos de volver a conseguir a liberdade, a paz, o progreso.

Filgueira Valverde tratou en todo momento ser el mesmo e non traicionou nunca os seus valores cristiáns e humanos nin tampouco foi un traidor para a causa de Galicia e dos seus amigos e mestres. Sempre que puido e tivo a oportunidade botou unha man para salvar e axudar a persoas perseguidas e reprimidas, entre algúns de moitos exemplos, as súas actuacións no caso do mestre Golmar, de Otero Pedrayo, de Celestino Noya e de tantos outros.

A gris ou negra e lamentable situación de España nun longo período de tempo (1936-1978) fixo tragar moitos sapos, moita fel, moito sangue, desgraciada e penosamente a moitas persoas, a moitos compatriotas e entre eles a Xosé Filgueira Valverde, gran profesor, inmellorable erudito e sobre todo moi boa e auténtica persoa.  

O "PAPÁN" DE XOSÉ NÚÑEZ BÚA

 

Filgueira Valverde dedícalle íntegro seu Cuarto Adral

 ao seu querido e admirado Castelao

Disque que o mestre, avogado e escritor Xosé Núñez Búa (1903-1981), intelectual galeguista exiliado en Arxentina, dicía que Castelao (1884-1950) referíase a Xosé Filgueira Valverde (1906-1996) como o “papán” e outros chamábanlle o “camaleón” e o propio Núñez Búa na súa obra Revoeira (1971) cualifica ao irmán e profesor Filgueira como “cambia chaquetas”. Ata onde eu chego, parécenme apelativos impropios ou cando menos, inxustos. Certamente, unha guerra civil, divide familias, separa amizades, causa estragos materiais, pero tamén morais e é causa de sufrimento, de dor polas inxustas arbitrariedades e pola cruenta, cruel e fratricida violencia. Produce grandes feridas moi difíciles de curar e de cicatrizar. Da lugar a resentimentos e a todo tipo de desquites, que doutro xeito e noutras circunstancias non se deran producido. O propio Castelao comentou que se chegara a encontrar con Vicente Risco (claro está, despois dos acontecementos de 1936), o primeiro que faría, sería darlle unha labazada para despois fundirse con el nunha forte aperta; un intenso abrazo foi o que Castelao lle dou a Otero Pedrayo cando se topou con el cara finais dos anos 40 do pasado século en Bos Aires, ademais das grosas bágoas que os dous amigos verteron. Esa foi a crueldade da nosa Guerra Incivil, plantou un muro infranqueable entre amigos e irmáns de outrora.

Amigos e admiradores devotos de Castelao como foron Francisco Xavier Sánchez Catón (1891-1971) e Xosé Filgueira Valverde contribuíron xenerosa e desinteresadamente á publicación, impresión e distribución da magnífica primeira edición do álbum Nós do irmán Castelao e fixeron todo o posible para manter viva a memoria do ilustre rianxeiro. Filgueira foi o artífice de que a maior parte da obra de Castelao non se dispersara nin se perdera e no Museo de Pontevedra, o Museo de Filgueira, foise gardando, almacenando dita obra e cando se produzo a oportunidade, dala a coñecer e a valorar; a maior parte da valiosa obra do rianxeiro pode hoxe contemplarse nas salas dedicadas ao querido Castelao no Museo pontevedrés, xa que o irmán Daniel manifestou o desexo de que a súa obra se conservase aí, na súa querida Pontevedra, Meu Pontevedra!

Filgueira Valverde xestionou a aportación de compensacións económicas a Virxinia Pereira Renda (1884-1969), viúva de Castelao e ás súas irmás Xosefina (1897-1974) e Tereixa (1900-2000) pola cesión e pola instalación da obra de Daniel no Museo de Pontevedra, onde hoxe no VI Edificio, chamado Castelao, podemos contemplar e gozar da súa obra.

Filgueira Valverde dedicoulle integramente o tomo IV de Adral ao seu benquerido e admirado Castelao. Sánchez Cantón e Filgueira Valverde foran dous amigos, dous irmáns pontevedreses, do ilustre e inmortal rianxeiro.

O erudito profesor Xesús Alonso Montero (1928) comentoume (12/06/2024) que Castelao salvoulle a vida a Sánchez Cantón no Madrid republicano asediado polas tropas franquistas. Á fin, Castelao, Sánchez Cantón e Filgueira tiñan sido grandes amigos que unha absurda guerra (todas as guerras son iguais de absurdas) e unha arbitraria, terrorífica e cruel ditadura separaron para sempre. Aínda que, polo menos, por parte de Filgueira Valverde, sempre houbo admiración e grande agarimo cara Castelao e a súa obra.

E consta que Filgueira Valverde foi sempre coherente e consecuente coas súas ideas e propias conviccións, tal como nos manifestaba Francisco Fernández del Riego (1913-2010) en 1998 e nese mesmo ano, Antonio Fraguas Fraguas (1905-1999) declarábanos que Filgueira Valverde “non foi traidor nunca” e sempre foi constante na súa fidelidade e no seu amor a Galicia e á lingua galega, que inspiran a súa vida e a súa magna obra, alguén chegou a dicir e a titular que Filgueira era o “home que máis sabía de Galicia”, por iso convén coñecer ben a Filgueira Valverde e non tratalo de desfigurar e dar unha imaxe falsa e interesadamente alterada e descontextualizada por prexuízos políticos e ideolóxicos. Hai que intentar aproximarse ao máximo á verdade histórica e non manipulala por conveniencias partidistas e sectarias e bendito “papán”, oxalá houbera moitos papáns como el.

FILGUEIRA VALVERDE, INCOMPRENDIDO POLITICAMENTE (1935, 1959, 1982)

 

Detalle dunha foto cedida ao autor deste artigo

por Amancio Landín Carrasco (1918-2018)

Filgueira Valverde entre Otero Pedrayo e Aquilino Iglesia Alvariño

detrás o propio Amancio Landín e Ramón Piñeiro, Marín, 19/04/1953 

É de coñecemento público e académico que a grande maioría dos compoñentes das xeracións Nós e do Seminario de Estudos Galegos, que enchen cultural e sociopoliticamente o século XX de Galicia, eran xentes de carácter conservador e moi católicas, tamén compartían esas inquedanzas ideolóxicas moitos dos compoñentes das Irmandades da Fala (1917) e os seus devanceiros do movemento rexionalista do século XIX como Alfredo Brañas (1859-1900) e Manuel Murguía (1833-1923), mesmo algúns con simpatías cara o carlismo como Antón Losada Diéguez (1884-1929). Moitos destes personaxes, puidéramos dicir galeguistas, procedían socialmente da pequena fidalguía ou das clases burguesas acomodadas. Isto non tería maior importancia se sempre se vivise nunha sociedade democrática e respectuosa coa diversidade ideolóxica e intelectual.

Pero, no noso país hai un ano de inflexión, de involución, o fatídico ano de 1936, despois do cal xa nada volvería a ser igual. Os tristes e lamentables feitos acaecidos nese ano fatal condicionarían a todo o país e a todos os seus cidadáns. O que ninguén pode negar, a pesares de todo, é que estas mulleres e homes galeguistas, das ditas xeracións, mantiveron sempre un sumo amor por Galicia e pola lingua galega, que a algúns costáronlle a vida, o exilio e grandes sufrimentos. Así como aos do exilio interior anos de silencio, e de represión brutal, os chamados “anos de chumbo”, dentro dunha moi “longa noite de pedra”.

A Filgueira Valverde (1906-1996) non lle tiveron en conta nin respectaron a súa fidelidade e a súa constancia no mantemento por sempre da súa consecuencia coas súas propias ideas, condicionadas polas súas orixes e pola educación recibida na súa familia e as influencias dos seus mestres, seus amigos e seus discípulos, evidentemente, el non era un home progresista nin un revolucionario, como argumenta o profesor e intelectual Xesús Alonso Montero (1928), nunha entrevista neste ano 2024, que pode verse en https://academia.gal , (28/11/2024).

Polas circunstancias vividas no noso país nos anos 30 do pasado século, cunha situación prebélica tanto en España como en Europa, pola loita por conseguir a hexemonía e o poder por parte do Capitalismo, Nazifascismo e Comunismo, prodúcese un conflito de clases e cadaquén defende os seus intereses e conviccións ideolóxicas, desatándose guerras, autoritarismos e crueis ditaduras. Foi o século XX, cheo de contradicións e de loitas por conquistar o dominio sobre o mundo. Nada se aprendeu, pois en pleno século XXI, perviven guerras, conflitos, totalitarismos e o rexurdir de postulados neofascistas. Por iso, non interesan a historia, a filosofía, as humanidades en xeral. Seguen “os homes máquina con corazóns de máquina” (CHAPLIN, 1940).

A Filgueira e a Vicente Risco, pero máis a Filgueira, non lle perdoaron que no ano 1935, fundasen a Dereita Galeguista (Otero Pedrayo estaba moi próximo a eles; mais, por fidelidade e profunda amizade con Castelao non abandona o Partido Galeguista). Eran os tres persoas conservadoras e moi católicas, a aprobación do artigo 26 da Constitución republicana de 1931, ademais dos ataques gratuítos, pouco prácticos e nada intelixentes ao sector católico do país, bastante numeroso e con teito electoral salientable, por parte de membros destacados da II República española, apartaron a moitos católicos do republicanismo. Eles tan pouco podían aceptar o pacto e os acordos do PG cos partidos da chamada Fronte Popular cos que concorren ás eleccións de febreiro de 1936. Para eles era algo contranatura, algo contra os seus intereses de clase. Tamén non podían asumir o ir contra dos propios acordos internos do PG, especialmente un que rexeitaba os acordos con partidos españolistas. A integración do PG na Fronte Popular foi unha cuestión de táctica electoral e de pragmatismo político, aparte da obsesión lexítima que Castelao tiña sobre a aprobación e o recoñecemento do Estatuto de Autonomía de Galicia, plesbicitado en 1936 e pola súa idea da constitución e creación dunha Confederación Ibérica, asuntos que trata na súa obra: SEMPRE EN GALIZA.

Foi unha eiva de sempre para Galicia non contar cunha dereita nacionalista, coa que si contaban Euskadi e Catalunya. Aquí ese espectro político foi ocupado por unha dereita de orixe españolista e de procedencia ditatorial. Foi, pois, un erro histórico e político non recoñecer a postura de Filgueira, Risco e Manuel Beiras (pai), entre uns poucos máis, de crear unha forza política de dereitas netamente galega, algo da que estivo privada Galicia, a pesares dos intentos en diversos momentos, intentos que nunca prosperaron.

Algúns tampouco non comprenderon nin aceptaron que Filgueira Valverde tivera sido alcalde de Pontevedra no réxime franquista (1959-1968) e que tantos desgustos e situacións desagradables lle causaron ao propio Filgueira, período que non lle gustaba lembrar. Non obstante, en palabras de Antón Fraguas (1905-1999), Filgueira foi un bo alcalde de Pontevedra. Para non estendernos noutros cargos políticos de Filgueira, simplemente dicir, cando o 25 de abril de 1996, se celebra no Concello de Pontevedra, a sesión de honores para concederlle a Filgueira Valverde o título de Fillo Predilecto da súa cidade natal co voto afirmativo de todas as forzas políticas representadas no mesmo, agás a abstención do BNG, xustificando a súa postura, por entre outras cousas, atribuírlle errónea e infudadamente a Filgueira o ter traído a fábrica de Celulosas para a Ría de Pontevedra, cando foi unha decisión tomada anteriormente a el e ordenada desde o estamento gobernamental estatal, por medio do Instituto Nacional de Industria (INI), que podían facer as autoridades locais e provinciais diante dunha decisión do Goberno do Estado franquista? Non tiñan ningunha competencia nin nada que pintar.

E grazas a acción de Filgueira apoiada por outro pontevedrés Francisco Xavier Sánchez Cantón podemos contemplar hoxe o casco vello e histórico de Pontevedra.

O galeguismo interior na época franquista optou por ir introducindo e preservando o que se podía en cada momento por medio da política e do activismo de carácter cultural. E todos os seus homes e mulleres destacaron polo seu amor a Galicia, a defensa do idioma galego e da cultura galega.

Ninguén discute a talla intelectual de Filgueira, que foi un sabio de Galicia que nos legou a súa extraordinaria acción docente e a súa magna obra. Compre achegarse ao seu legado de consulta pública no magnífico Museo de Pontevedra, de obrigadas visitas,  e que el axudou, en grande medida, a construír e a que chegara a ser o que hoxe é, un dos Museos máis importantes de España. A figuras como Filgueira e á nosa historia hai que achegarse con rigor, con datos, con documentos deixando de lado os sectarismos e as visións “sesgadas” e cheas de prexuízos sen fundamento e estes estudos poden chegar a ser unha cuestión apaixonante. Quizais moitos, por prexuízos e por certas falsas lendas, ademais de mala fe sobre Filgueira desexan desacreditalo e minusvaloralo (sobre todo no ámbito político), como é posible que non haxa máis estudos e máis bibliografía sobre Filgueira? Noutros lugares, sería unha figura de constantes referencias e de máximo aprecio, que lamentablemente na nosa Galicia, moitos desexan relegalo ao máximo ostracismo por intereses espurios.  

Animo á mocidade investigadora e a todos os que se senten galegos para que coñezan a nosa historia e para que revaloricemos o noso. A cultura e o amor a Galicia é cousa de todos.     

LEMBRANDO A FILGUEIRA VALVERDE NESTE ANO 2023

 Antes de que finalice este significativo ano 2023, ano do Centenario do Seminario de Estudos Galegos (1923-1936), desexo lembrar a Xosé Filgueira Valverde (1906-1996), un dos máis destacados e laboriosos seminaristas.

Xosé Filgueira Valverde, in memoriam

 Xermán Torres

Tamén ofrece abondosas referencias sobre Filgueira Valverde o seguinte vídeo, Filgueira debería ser obxecto de máis dedicación por parte dos estudosos e dos amantes da cultura e da lingua galegas. Desfrutádeo, para iso o rescato, pois é así mesmo de 2015

THE CINEMA AT THE HIGH SCHOOL OF PONTEVEDRA

 

A Rondalla do Instituto de Pontevedra co seu director

O CINE NO INSTITUTO DE PONTEVEDRA

Na época de Xosé Filgueira Valverde como director

(1946-1976)

Xa teño falado e pretendido demostrar que o profesor, o “vello profesor” Xosé Filgueira Valverde foi un docente humanista innovador. Pretendía que o seu centro educativo fose un foco de cultura para o alumnado, para as súas familias e para a cidade en xeral; por iso, o seu centro tivo unha considerable proxección social e nos medios de comunicación da época.

Filgueira Valverde foi un gran comunicador e publicista, os seus saberes, as súas actividades non eran para quedar inéditos, como o gran investigador humanista que foi, consideraba que a ciencia hai que comunicala, poñela a disposición de todos, aproveitando todos os medios de difusión dispoñibles, mesmo os máis avanzados en termos tecnolóxicos e vangardistas.

Xa teño indicado e subliñado que don Xosé valoraba o deporte, a música, a poesía, a oratoria, as artes plásticas, o teatro,... que foron sabiamente practicados no seu Instituto de Pontevedra e con gran aproveitamento para o alumnado. E loxicamente tampouco podía faltar a chamada sétima arte, o cine.

Na súa época como director, o seu instituto contou con varios proxectores de distintas características (mudos, sonoros) e aos que se deu bo e amplo uso. Ademais do goce do cine como medio de entretemento e de admiración artística, tamén se aproveitaron as súas virtualidades e potencialidades educativas e didácticas. Utilizando  moitas películas como complemento e como recursos didácticos de moitas materias, nun enfoque multidisciplinar ou inter-áreas moi acaído para Filgueira Valverde desde os seu tempo no Seminario de Estudos Galegos (1923-1936). No instituto filgueirián foron invitados distintos técnicos e especialistas de cada tema a visualizar as películas co alumnado, incluso empresas cos seus técnicos e obreiros asistiron as proxeccións cinematográficas para dialogar co alumnado e servir de utilidade para todos, como unha potente e atraente fonte de aprendizaxe.

Para fornecerse de filmes, fixéronse solicitudes e xestións e mantivéronse contactos co Ministerio de Educación e con distintos organismos oficiais, así como embaixadas e institucións culturais estranxeiras (como por exemplo, o Instituto de Francia).

Tamén se acudía ás salas comerciais de cine da cidade de Pontevedra en sesións para escolares e o Instituto de Filgueira Valverde acolleu e prestou a súa axuda e a súa colaboración ao Cine-Club de Pontevedra, mesmo potenciando e axudando á súa creación e posta en marcha.

Motivábase ao alumnado na redacción e publicación de comentarios e críticas de cine, que se publicaban na revista do Instituto, a revista TEUCRO.

O Instituto de Filgueira Valverde foi moi recoñecido e premiado, chegando a ter un gran prestixio, foi declarado nos anos 50 do pasado século XX instituto modelo polas autoridades académicas do Ministerio de Educación polo seu estilo docente e pola calidade innovadora das súas múltiples e variadas actividades educativas e culturais, que se realizaban intentando implicar a toda a comunidade educativa e mesmo á cidade de Pontevedra.

Coido que aínda hoxe o Instituto de Pontevedra, dirixido por Filgueira Valverde desde 1946 e ata 1976, é un espello ao que poden mirar os centros educativos para replicar coas debidas actualizacións e contextualizacións moitas das actividades e dos principios educativos que alí se desenvolvían, dun xeito innovador e avanzado. Para iso, serve a historia e a historia da educación para adoptar exemplos e modelos de utilidade co fin de avanzar por sendeiros firmes e consolidados que poidan aportar riqueza e valor engadido ao que facemos.

E como adoitaba a exclamar Filgueira Valverde: Sempre aprendo! / Aínda estou a aprender!

O profesor Xosé Filgueira Valverde, gran comunicador e publicista

  

UNHA NOVA XORNADA, A VIII XORNADA FILGUEIRA VALVERDE, SEMPRE EN GALICIA, 28-10-2022 - 18:00 H.

 

IMAXES OBTIDAS DO TRABALLO DE ROBERTO ABAL:

XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE OU O SENTIDO RELIXIOSO DA VIDA

 

Filgueira Valverde na procesión do Corpus de Pontevedra en 1947

Xosé Filgueira Valverde (Pontevedra, 1906-1996) foi desde neno ao igual que a súa familia un home de fonda fe relixiosa. Ese sentimento relixioso foi unha constante na súa vida e unha opción preferente, anteposta a calquera outra cuestión ou perspectiva da vida. A vivencia coherente da súa fe cristiá foi un compoñente esencial da súa existencia; por iso pode ser encadrado na corrente do humanismo cristián.

A súa nai, Araceli Valverde Yaquero (1870-1946), foi unha muller de gran sentimento relixioso, dunha práctica moi estrita e austera, chegou a profesar na congregación das Fillas da Caridade de San Vicente de Paúl e prestou os seus servizos e o seu apostolado no Hospital Provincial de Pontevedra, onde chegaría a coñecer a Xosé María Filgueira Martínez (1871-1938), querido e recoñecido médico humanista de Pontevedra co que casa en 1903, D. Xosé Mª antes de dedicarse á Medicina, realizou estudos eclesiásticos no cenobio bieito de Tenorio e cursou tamén os estudos de Filosofía no Seminario de Tui, tal como tamén recoñece Xosé Núñez Búa, de grato recordo en Vilagarcía de Arousa, no seu libro Revoeira (1971): D. Xosé Mª “abandonou o hisopo polo termómetro”. Os pais de Filgueira Valverde son determinantes na súa educación que tiña moi en conta o factor relixioso e a vivencia da fe católica. El chega a recoñecer e a valorar como unha homenaxe que os seus primeiros e mellores mestres foron seus pais.

Filgueira Valverde recibiu o sacramento do Bautismo na mañá do día 1 de novembro de 1906 na igrexa parroquial de Santa María a Maior de Pontevedra.

Sendo un neno participa no convento dos franciscanos de Pontevedra na catequese do padre Luís María Fernández (home de gran cultura e de amplos coñecementos musicais).

Fai a súa Primeira Comuñón o día do Sagrado Corazón, na igrexa de San Bartolomeu o 30 de maio de 1913. E axiña entra en contacto cos xesuítas exclaustrados e expulsados de Portugal que lle transmiten moitos coñecementos, os primeiros contactos coa obra de Camoens, da que chegará ser unha autoridade e tamén lle ensinan un método de lectura veloz.

Ten mestres e amigos de grandes conviccións relixiosas como Antón Losada Diéguez (1884-1929), seu mestre querido e admirado; Ramón Otero Pedrayo (1888-1976)  e o polifacético Antonio Iglesias Vilarelle (1891-1971) con quen e inspirados no filósofo e teólogo galego Amor Ruibal idean e manteñen unha revista galega de pensamento cristián Logos (1931-1936), á que podemos considerar como un antecedente da revista actual Encrucillada, na que tamén chega a colaborar e que foi fundada e dirixida polo teólogo galego Andrés Torres Queiruga (1940), a quen tiña en alta consideración Filgueira Valverde.

Un dos seus mellores amigos e condiscípulos Luís Pintos Fonseca (1906-1959) chegaría ser sacerdote e entraría en contacto con el no ano 1917, cando coinciden como alumnos do Instituto de Pontevedra, do que ambos os dous chegarían ser profesores. Compartindo entre eles unha formación lateral, influíndose mutuamente.

Filgueira Valverde participou desde sempre e moi activamente na vida relixiosa da súa cidade natal. Andando o tempo e xa como catedrático de Lingua e Literatura Española e director do Instituto de Pontevedra crea nos anos 50 do pasado século XX a Confraría do Espírito Santo coa que participa moi activamente na Semana Santa pontevedresa e que recibiu a aprobación eclesiástica por parte do seu bo amigo o tan lembrado cardeal galego Fernando Quiroga Palacios (1900-1971), que sendo un noviño sacerdote colaborara na xa citada revista Logos.

Tamén pertenceu dun xeito moi activo á Conferencia de San Vicente de Paúl, sendo nesta asociación relixiosa benfeitor e visitador de pobres. Acompañaba asiduamente ao Viático para consolar aos enfermos e moribundos.

Desempeñou un papel determinante na consideración e creación de Real Basílica para o templo da súa querida parroquia de Santa María, do que era un experto e amplo coñecedor, sendo autor de interesantísimas monografías de dita igrexa e parroquia dos Mareantes.

Falamos de amizades de dignidades relixiosas, mais non podemos esquecer nin deixar de citar o seu agarimo especial polo arcebispo compostelán, tamén de grata lembranza, Manuel Lago González (1865-1925), quen foi elixido membro do Seminario de Estudos Galegos (1923-1936), organismo cultural da máxima importancia para Galicia e do que foi artífice e máximo valedor Filgueira Valverde.  

Cando crea o seu propio fogar (1938) imprímelle un carácter moi relixioso, compartido coa súa dona María Teresa Iglesias de Oscáriz (Lugo, 1908-Pontevedra, 1995), quen era unha gran devota do rosario ao igual que a súa primoxénita Araceli. De sempre, no fogar Filgueira-Iglesias rezouse o rosario diariamente e acudíase en familia aos actos relixiosos.

Na visita do papa San Xoán Paulo II a Galicia en 1982, Filgueira Valverde acudiu ao aeroporto de Lavacolla para recibir ao papa como Conselleiro de Cultura da Xunta de Galicia, asunto que lle causa grande satisfacción e escribe con tal motivo algúns ensaios e artigos xornalísticos.

E na magna obra escrita de Filgueira Valverde hai moitos escritos con alusións e de contido relixioso, foi un dos mellores expertos nas Cantigas de Santa María de Afonso X. A súa tese de doutoramento, xoia da literatura comparada, segundo lle teño oído ao profesor e erudito Xesús Alonso Montero (1928), está dedicada á Cantiga CIII (1935-1936).

O espírito relixioso e a conciencia cristiá determinan e configuran o devenir da vida de Xosé Filgueira Valverde, profesor humanista, a súa coherencia e fidelidade vital orientan a súa acción docente cara o humanismo cristián, que poñía por riba de todo e como centro á persoa. O alumnado era o esencial da súa extensa e produtiva vida docente (1928-1976).

Sempre tivo a máxima preocupación polas vidas, traxectoria e evolución do seu alumnado e das súas familias.

A súa coherencia e autenticidade relixiosa que antepoñía a calquera outra cousa supuxéronlle moitas ledicias e benestar persoal, pero tamén moitas incomprensións e rexeitamentos.

Nunha sociedade democrática deben respectarse ás persoas e aceptar o manifestar as propias ideas e a súa defensa pacífica. Filgueira Valverde foi un home tolerante e como humanista amaba ao ser humano e comprendía as súas grandezas e as súas miserias.

Xosé Filgueira Valverde, innovative teacher - Xosé Filgueira Valverde, profesor innovador

 

RESULTADOS Y CONCLUSIONES DEL CONGRESO CUICIID-2021

PARA MANTENER LA TESIS DE QUE XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE FUE UN PROFESOR INNOVADOR, DIGNO DE SER TOMADO POR MODELO 

Germán Manuel Torres de Aboal 

Durante los días 6, 7 y 8 de octubre de 2021 participé telemáticamente en el Congreso Universitario Internacional sobre la Comunicación en la Profesión y en la Universidad de hoy: Contenidos, Investigación, Innovación y Docencia como ponente / asistente presentando la ponencia titulada “PRÁCTICA INNOVADORA EN LA DOCENCIA DEL PROFESOR JOSÉ FILGUEIRA VALVERDE (1906-1996), CATEDRÁTICO DE INSTITUTO DE LENGUA Y LITERATURA ESPAÑOLA (1935-1976)”, ponencia “aceptada para su publicación después de superar un proceso de doble revisión ciega por pares académicos y que ha sido publicada en el Libro de actas del CUICIID 2021”

Este hecho constituyó una satisfacción por poder defender postulados y contenidos de la tesis doctoral que estoy preparando XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE, EDUCADOR (1928-1976), bajo la dirección del Dr. Xosé Manuel Cid Fernández de la Facultad de Educación y Trabajo Social del Campus de Ourense de la Universidad de Vigo, al que agradezco públicamente su orientación, sus atenciones y su dedicación a dirigir mi tesis, que espero pronto defender, intentando romper las reticencias, los miedos y las inseguridades que me provoca tal defensa pública.

El Congreso, a pesar de las dificultades técnicas que supuso mantener en línea a numerosísimos profesores e investigadores de todo el mundo, especialmente de Latinoamérica y de Portugal, pudo desarrollarse y fue muy interesante y enriquecedor para mí. Fue una experiencia extraordinaria y muy formativa. (Pueden seguirse las ponencias tecleando en la plataforma Youtube: CUICIID-2021).

Y puedo mantener la tesis que el “viejo profesor” José Filgueira Valverde, para muchos “don José” fue un extraordinario docente y gestor de instituto, un profesor innovador y lo razonamos de la siguiente manera:

-         Entendía la enseñanza de la lengua y literatura de una forma activa, por el uso, motivaba a sus alumnos a la lectura, la escritura, a preparar y pronunciar conferencias, a representar teatro, etc. Todo mediante una práctica interesante.

 

-         Se preocupaba de que su instituto tuviese una proyección en la comunidad.

 

-         Valoraba y apreciaba la música, la educación física y el deporte, como buen profesor humanista que era. (Creación en 1955 de los Cantores del Instituto, participación en los campeonatos deportivos escolares a nivel nacional, obteniendo en 1957 el premio de campeón nacional, la primera vez que un centro público se hacía con tal galardón).

 

-         Instauró en su instituto la figura pionera de los alumnos colaboradores. Creó por primera vez en España los alumnos colaboradores de un museo, en este caso del Museo de Pontevedra, que con gran acierto también dirigió durante muchos años (1940-1986).

 

-         Escribió y publicó diez libros de texto de su asignatura.

 

-         Entendía la educación con un enfoque multidisciplinar, global, integrador.

 

-         Y lo que es muy importante, se preocupaba por conocer a su alumnado y a sus familias y se interesaba por el desenvolvimiento y evolución académica y vital de sus alumnos.

 

Con la Rondalla del Instituto de Pontevedra

Por lo que podemos concluir que su práctica docente fue innovadora. Procuraba una enseñanza activa, variada, rica y motivadora y con una proyección social en la comunidad. Una praxis docente bien pensada y preparada con rigor. Destacando la preocupación y el seguimiento que hacía de su alumnado y de su orientación académica y personal. Creó en su instituto un gabinete médico y psicológico (un antecedente de los actuales departamentos de orientación), aplicando una variada gama de test con el fin de orientar bien al alumnado y a sus familias, al igual, que al profesorado. Su instituto organizaba una variada propuesta de actividades extraescolares, destacando el capítulo de viajes culturales y excursiones (por Galicia, Portugal, Europa).

Con la copa de campeones en los Juegos Escolares Nacionales de 1957

La práctica docente de Filgueira Valverde a través de su cátedra de Lengua y Literatura Española (1935-1976) y su función como director (1946-1976), como gestor de un instituto pueden tomarse como modelo hoy en día. Su trayectoria como profesor humanista puede ser significativa y de utilidad para los docentes actuales, teniendo en cuenta la contextualización y las diferencias sociales con nuestro tiempo, pero puede ser paradigmático por su carácter dinámico, humanista y totalizador, preconizaba una enseñanza activa y útil para la vida, pretendió crear en su alumnado el descubrir el placer de leer y de escribir, algo que predicó ampliamente con su propio ejemplo.