XIII MEMORIAL FILGUEIRA - XOSÉ CARLOS VALLE (IV)

Imos rematar os nosos apuntamentos sobre a conferencia de X. C. Valle no XIII MEMORIAL FILGUEIRA VALVERDE, nesta última entrega o Sr. Valle Pérez refírese fundamentalmente á

ALCALDÍA

Xosé Fernando Filgueira Valverde toma posesión da alcaldía de Pontevedra, tal como anotou na súa axenda, o día 10 de novembro de 1959, Santa Florencia, ás 12:30 h. Pola tarde dese mesmo día, asiste en Cambados ao enterro do Poeta da Raza, Ramón Cabanillas.

Filgueira foi alcalde no franquismo, mais non foi un alcalde franquista.

O seu labor foi moi importante para a cidade: Urbanización da Xunqueira, creación do barrio de San Antoniño, No Ano Santo de 1965, importante peregrinación a Pontevedra relanzando o Camiño Portugués, a declaración da festa de San Benitiño como Festa de Interese Turístico, revalorización de Lérez como zona turística, Festivais da Canción, ponse en marcha ENCE (1963) como culminación dun proxecto anterior, funciona Tafisa (buscábase emprego e riqueza industrial). A implantación dunha celulosa e aproveitamento de todo o proceso pastero, e da repoboación forestal era un proxecto dos anos 30 do pasado século coa idea da industrialización de Pontevedra e xeración de riqueza para a cidade, descoñecíanse as consecuencias ambientais.

Hai un desvelo de Filgueira por preservar a riqueza monumental e artística. Tíñase a idea de conservar e potenciar o carácter histórico. Filgueira como todos somos fillos do noso tempo, e das zonas monumentais e artísticas pretendíase recuperar o seu estado primitivo. Fixo todo o posible por repectar e conservar a enorme riqueza monumental. Coidou como alcalde o patrimonio histórico-artístico.

E así rematamos as referencias a este memorial, agardando que cheguemos ver a realidade dun novo memorial, o XIV, do que se chegamos alá, tamén daremos conta.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - XOSÉ CARLOS VALLE (III)

ÁMBITO EDUCATIVO

Filgueira tivo como profesores seus nos instituto de Pontevedra a eminentes personalidades como:

• Ernesto Caballero
• Ramón Sobrino
• Castelao

Por tan só nomear a uns poucos. El mesmo atópase en 1928 como profesor auxiliar de Letras no seu querido instituto, compatibilizando a función docente co seu primeiro emprego remunerado na Secretaría do Patronato de Turismo. Despois de ser cursillista accede a ser encargado de curso no ano 1933. En 1935 gaña as súas oposicións a cátedras de instituto na especialidade de Lengua y Lit. española, organízase unha homenaxe con tal motivo no Palace Hotel. Obtén a Cátedra no Instituto Balmes de Barcelona que permuta por Melilla e despois accede ao instituto de Lugo (1935-1939).

En Lugo casa con Mª Teresa Iglesias de Oscáriz en 1938 e en 1939 nace a súa primeira filla, Araceli.

En 1940 xa se atopa en Pontevedra como Xefe de Estudos do Instituto, en 1942 é director accidental para pasar a ser definitivamente director en 1946 e ata a súa xubilación en 1976.

De 1950 a 1960 o Instituto de Pontevedra convértese nun referente a nivel nacional.

Cos máximos recoñecementos na área deportiva, 1956, en 1957 campión nacional en ximnasia deportiva. Co dito premio, en 1958 organízase unha inesquecible excursión ao Norte da Península e a Francia.

En 1955 chegan ao instituto e son acollidos novos profesores, que tiñan sido represaliados polo réxime, trátase de D. Carlos Villar e D. Celestino Noya, exemplares na docencia e na súa actitude cara a vida.

Entre 1956-1963 están en apoxeo Los Cantores del Instituto, que entre o seu repertorio destaca música polifónica da Idade Media, do Renacemento e do Barroco. Aínda perviven entre nós dous grupos musicais moi importantes en Pontevedra, a Sociedade Coral Polifónica de Pontevedra (xurdida nos anos 20) e o Coro de Ex Cantores dos Institutos.

Tamén tiñan moita importancia no instituto da época de Filgueira o teatro e a Biblioteca e/ou bibliotecas.

E xurde unha importante e pioneira idea, que reforza moito Filgueira, os alumnos colaboradores que desenvolven o seu labor no Instituto e no Museo.

No 1963 constitúese o Instituto Feminino separándose do Masculino, que ocupa o edificio do que fora Normal e posteriormente Delegación de Educación.

En 1968 nos terreos do chamado Verxel constrúese o Instituto Masculino "Sánchez Cantón", a edificación primixenia deste instituto por deficiencias ten que ser destruida e faise unha nova edificación.

Na década dos 60 institúense as bibliotecas de aula, no curso 1969/1970 cando eu cursaba no instituto, lémbrome do funcionamento de ditas bibliotecas de aula, cun alumno encargado en cada clase.

As actividades musicais eran moi importantes. Antonio Odriozola ten impartido charlas sobre os concertos da Sociedade Filarmónica.

Lémbrome tamén doutro grande profesor, Mariano García, quen ademais de coñecementos transmitíanos actitudes.

Tamén lembro unha materia para completar o horario escolar que se chamaba Observaciones de la Naturaleza, na que faciamos estudios de campo e traballabamos nos laboratorios facendo diseccións e manexando os microscopios.

Filgueira traballou moito polo instituto e o seu labor foi esencial para convertelo nun dos mellores de España, tal como se reflectía nos medios de comunicación da época.

En 1976, D. Xosé xubílase como profesor e director do Instituto "Sánchez Cantón", os seus discípulos organizan unha acto multitudinario como despedida do seu traballo no instituto. E ademais publican o seu curriculum e a súa obra ata aqueles momentos, nun libro coordinado e editado por Xosé Fuentes Alende ex alumno e colaborador no Museo. 

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - XOSÉ CARLOS VALLE (II)

Continuamos a reflectir as palabras de Xosé Carlos Valle Pérez sobre Filgueira e Pontevedra, o que principiamos a facer na anterior entrada, estes seguen a ser os nosos apuntamentos:

Tiven a sorte de traballar a carón del e despois continuar traballando onde el traballaba.

A historia de Pontevedra a partires da 2ª década do século XX empeza a pasar por el. Loxicamente hai un antes e un despois da guerra de 1936-1939.

O seu período como estudiante no Instituto de Pontevedra vai de 1917 a 1922, logo entre os 16 e 17 anos participa activamente no Seminario de Estudos Galegos, foi fundador xunta, entre outros, Fermín Bouza Brey e Lois Tobío, coincide coa súa etapa santiaguesa na Universidade compostelá (1922-1927). Vén pois o primeiro retorno a Pontevedra co seu primeiro emprego na oficina de Turismo e como profesor auxiliar no Instituto.

ANTES DA GUERRA

Momento de formación, de búsqueda, tanteo. Seus intereses centrados en Pontevedra e en Galicia. Son os tempos de esplendor de La Sota como presidente da Deputación Provincial de Pontevedra. Estábase a repensar Galicia desde Pontevedra.

A Misión Biolóxica de Galicia consolídase aquí, Bóveda pon os alicerces da Caixa de Aforros Provincial. É o tempo da fundación do Museo de Pontevedra na que participan moi activamente con Sampedro y Folgar, Castelao, Sánchez Cantón, Losada, Filgueira.

Queríase construir un país con memoria, con fundamentos.

O Partido Galeguista nace en Pontevedra e Filgueira e Bóveda teñen moito que ver na súa creación, Filgueira foi o seu primeiro secretario técnico.

(Entrementras está a importante paréntese luguesa -1935/1939-, alí exerce como catedrático mozo no Instituto de Lugo, casa con Mª Teresa Iglesias de Oscáriz, nace a súa filla primoxénita, Araceli, comprométese a fondo coa defensa do patrimonio cultural e histórico de Lugo).

DESPOIS DA GUERRA

Instalarase definitivamente en Pontevedra, medra o prestixio de Filgueira, exténdese a toda Galicia cunha proxección cara o exterior. Importante presencia no ámbito educativo, director do Instituto (1946-1976). Ata 1963 compartían edificio mozos e mozas, en 1963 hai a separación, instituto masculino / instituto feminino.

O período na alcaldía (1959-1968). A súa firme defensa do patrimonio monumental.

A súa forte implicación co Museo, en 1929 é o seu primeiro secretario técnico, logo foi director do mesmo desde 1940 e ata 1986, neste último ano e ata o seu pasamento sería director emérito.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - XOSÉ CARLOS VALLE PÉREZ (I)

O día 12 de novembro de 2014, ás 20:00 h. no Salón de Actos do Sexto Edificio do Museo de Pontevedra, asistimos á conferencia do discípulo e sucesor no Museo de Filgueira, Xosé Carlos Valle Pérez, quen disertou sobre: FILGUEIRA VALVERDE E PONTEVEDRA. DATOS E CONXECTURAS.

Presenta o acto o fillo de Filgueira e presidente da Fundación da mesma denominación, Xosé Fernando Filgueira Iglesias, quen agradece ao Museo a organización deste Memorial e indica que Filgueira Valverde desexou permanecer sempre en Pontevedra.

Valle Pérez antes de principiar agradece a asistencia a esta conferencia e a todo o ciclo e fai mención aos actos e publicación sobre a celebración no 2006 do Centenario Filgueira e lembra a exposición que con tal fin se desenvolveu e que tiña por rubro: XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE - 1906-1996, UN SÉCULO DE GALICIA. Por similitude, o título da súa conferencia ben podía ser: FILGUEIRA VALVERDE E PONTEVEDRA. DATOS E CONXECTURAS. UN SÉCULO DE PONTEVEDRA.

O MUSEO.- Organismo moi importante para Filgueira, ao que lle dedica con xenerosidade unha gran parte da súa vida. É a obra da súa vida, á que lle dedica máis tempo. El accede á dirección en 1940, sucedendo a Álvarez Limeses (1937-1940), o director fundador foi o mestre gratuito de Filgueira, o inesquecible, D. Casto Sampedro y Folgar, a quen se lle ten dedicado un destes memoriais, en concreto o X MEMORIAL FILGUEIRA VALVERDE. Pois un mociño Filgueira en 1929 é o primeiro secretario técnico deste Museo, sendo un estreito colaborador de D. Casto. Filgueira cesa como director en 1986, converténdose en director honorífico e emérito. Filgueira foi artífice do paseniño e incesante crecemento do Museo, chegou a coñecer todos os proxectos de ampliación, pero xa non puido contemplar este magnífico Sexto Edificio. O Museo era todo para Filgueira, incluso en 1930, co ánimo de preservar os estatutos da institución, enfréntase acompañado por Sánchez Cantón e Castelao ao seu mestre Sampedro y Folgar, que naquel tempo era o presidente da Deputación Provincial, ao final D. Casto non toca os estatutos.

Pontevedra, a cidade natal, é moi importante e imprescindible na vida de Filgueira, acaece moi ben a D. Xosé a frase atribuida a Fr. Martín Sarmiento: "Mi patria es Pontevedra".

Para escoller o título desta conferencia, tiven en conta o título dunha importante publicación de Filgueira de 1949: DATOS Y CONJETURAS PARA LA BIOGRAFÍA DEL MAESTRO MATEO. Tomei en préstamo de D. Xosé o título para a miña disertación.

A cidade de Lugo tamén é esencial, porque alí coñece e casa coa muller da súa vida, Dna. María Teresa Iglesias de Oscáriz e tamén onde nace a súa filla primoxénita, Araceli. Asimesmo alí transcorren os primeiros anos como mozo catedrático de Lengua y Lit. Española no instituto da capital luguesa.

Eu tomei contacto con D. Xosé nos meus anos como estudiante do instituto de Pontevedra, onde D. Xosé exercía como profesor e como director. Foi director durante trinta anos (1946-1976). Logo, desde moi novo tiven o privilexio de coincidir a carón del no Museo e logo pasei a traballar onde el traballaba, neste Museo que tanto significa para os dous.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - RAMÓN VILLARES (III)

Seguimos reflectindo por medio dos nosos apuntamentos a conferencia de Ramón Villares Paz no reciente XIII Memorial Filgueira Valverde, un itinerario cultural de homenaxe e lembranza de Xosé Filgueira Valverde comezado no ano 2001. 

A creación do Consello da Cultura Galega é bastante orixinal e extraña. Tense en conta nos debates da Comisión dos 16 en 1979, cando andaban a voltas co proxecto de Estatuto de Autonomía para Galicia. Rosón cae como candidato para presidir a Xunta pre-autonómica e elísexe a Quiroga. No proxecto de Estatuto contémplase o Consello no artigo 32. Habería que ter en conta todas as negociacións e pactos para o difícil e complicado proceso de elaboración e aprobación do Estatuto de Autonomía.

Chega o primeiro goberno autonómico de Fernández Albor, que chama a Filgueira Valverde para ser o primeiro Conselleiro de Cultura da nosa recentemente estreada autonomía, a altura de febreiro de 1982. Filgueira promove a Comisión da Cultura Galega, apróbase a Lei de Normalización Lingüística, apróbase case por unanimidade o Consello da Cultura Galega. Opóñense (porque querían outra distinta configuración) dous deputados do Parlamento de Galicia do Grupo Mixto, Camilo Nogueira e Geluco Guerreiro.

Filgueira sobre o Consello da Cultura Galega tiña un criterio aberto, respetaba ás institucións, había membros do mesmo a título persoal. Filgueira amosaba unha vontade de integración, fala da memoria histórica, ten a intención de preservar proxectos de cultura. Entre os membros do Consello incluíanse 6 parlamentarios e 6 membros de Realidade Galega.

Coa crise de goberno de 1983 suprímese a Consellería de Cultura, Filgueira deixa de ser Conselleiro e o Consello da Cultura Galega constitúese baixo a presidencia de Vázquez Portomeñe. Elísexe como primeiro presidente do Consello a Ramón Piñeiro por 12 votos, Filgueira recibe un voto. Nos primeiros tempos o Consello vive na precariedade, traballan nel 2 persoas, ocupa un pequeno espacio dun edificio situado na rúa do Villar, constitúense entre 1 e 2 ponencias.

Fligueira accede á presidencia en 1990, sendo o seu segundo presidente, despois do pasamento de Ramón Piñeiro. Filgueira consolidou o Consello. Amplíanse as ponencias entre sete e oito. Por medio do diálogo e das negociacións trasladase o Consello a unhas intalacións nobres e remozadas no Pazo de Raxoi, traballan entre 16 e 18 persoas. Entre o labor realizado, destacar:

- O traballo sobre o Camiño de Santiago

- Congreso sobre Sarmiento

- Creación do Arquivo Sonoro

- O Arquivo da emigración

- Centro documental sociolóxico de Galicia

Tres fitos culturais nos que Filgueira Valverde desempregou un importantísimo labor para Galicia e nos que existe certa ilación foron:

- O Seminario de Estudios Galegos

- O Museo de Pontevedra

- O Consello da Cultura Galega

Filgueira mantivo o punto de vista sobre a posición do observador da Ciencia hoxe. Coa actual posición, que para el xa era vella, dos seus anos mozos no Seminario, do traballo multidisciplinar, inter-áreas, como soían dicir eles.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - RAMÓN VILLARES (II)

O SEG emprende un programa de estudos sistemáticos sobre Galicia. Son memorables as xeiras de traballo multidisciplinar, que deron lugar a unha serie de publicacións extraordinarias (TERRA DE MELIDE, DEZA,...). O Deus fratesque Gallaecia dou paso ao Deus Ciencia fratesque Gallaecia. O Seminario dispuso ao principio dunha sala da Universidade de Santiago de Compostela, alí xuntábanse para "facer papeletas", diríamos hoxe fichas para ordenar, catalogar, estudar, investigar con método. Hai unha ruptura de método con respecto ao acostumado, ao tradicional, meramente memorístico e libresco. Pásase a unha investigación aplicada e ás ciencias puras, ao estilo da universidade humboldtiana de Alemania. Vai asemellándose algo a prácticas do estranxeiro con métodos obxectivos a nivel europeo.

Unha viaxe de Filgueira a Cataluña da lugar a unha carta súa desde Barcelona dirixida a Otero Pedrayo, sobre Cataluña e o que alí viu, saín encantado da experiencia catalana, a lingua propia alí camiña, cos alumnos da cátedra todos arredor da mesa, cunha discusión democrática. Coñeceu alí a un creguiño de Dublín co que estableceu unha relación moi garimosa.

A obra do Seminario de Estudos Galegos é máis importante polo método que polos resultados. No SEG hai un ar de familia, un ar de familia europea ao estilo da ILE e da JAE. Hai un novo discurso nacional con figuras como o Dr. Negrín e Sánchez Albornoz. Aires científicos europeos, un renacemento a nivel cultural e político. Pero o SEG non tivo amparo político ao xeito do que o tivo o Seminari de Estudis Cataláns.

Todo vai cambiar cos sucesos de 1936, o SEG desaparece. Cara o 1943 queren recuperar en algo a aquela institución exemplar, creando o Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, que non sería o mesmo. Na creación desta nova institución que xurde ao amparo do Consejo Superior de Investigaciones Científicas, que vén suplir á ILE e todo seu entramado: Residencia de Estudiantes, Instituto Escuela, JAE amósanse entusiastas Sánchez Cantón, Filgueira Valverde, Moralejo e moito menos Otero, Risco, e Cuevillas. Preténdese ter un método de traballo análogo e implican na nova idea a Jesús Carro García que estaba moi volcado no SEG. En xuño de 1936 era presidente do Seminario Otero Pedrayo, quen sería o derradeiro presidente.

No franquismo, Filgueira céntrase no Museo de Pontevedra, máis no Instituto Padre Sarmiento que na RAG. Semella que someten a Filgueira ao ostracismo, Galaxia non contaba con el, o nacionalismo tampouco o ten en conta, máis adiante a UCD parece ignoralo e en 1980 está fóra de Realidade Galega. Pero, Alianza Popular en 1982 faino Conselleiro de Cultura no primeiro goberno de Fernández Albor, no primeiro goberno da Xunta de Galicia. Como Conselleiro de Cultura é o autor da lei de creación do Consello da Cultura Galega, do que será primeiro presidente Ramón Piñeiro.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA VALVERDE - RAMÓN VILLARES PAZ (I)

Ramón Villares Paz, Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago de Compostela, Presidente do Consello da Cultura Galega, pronunciou o día 6 de novembro a segunda conferencia do Memorial no Salón de Actos do VI edificio do Museo de Pontevedra co seguinte título:

FILGUEIRA VALVERDE: DO SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS AO CONSELLO DA CULTURA GALEGA.

Comezou o acto coa presentación de tan ilustre conferenciante por parte de Xosé Carlos Valle Pérez, Director do Museo, quen indicou que precisamente D. Xosé faleceu sendo presidente de dito Consello da Cultura Galega, que axudara a crear sendo o primeiro conselleiro de Cultura da Xunta de Galicia. Continua argumentando que Ramón Villares ten un currículo extenso e é unha figura moi importante mesmo a nivel internacional. Unha das meirandes e salientables características do profesor Villares é a súa capacidade de formar equipos. Unha das súas importantes obras é a HISTORIA DE GALICIA. Tamén destaca a súa condición de académico numerario da Real Academia Galega. Agradece que sempre resposta afirmativamente aos inquéritos que se lles fan desde o Museo de Pontevedra.

Ramón Villares agradece o convite e a presentación, así como a presencia do público asistente.

Segue indicando que Xosé Fernando Filgueira Valverde é un dos arquitectos, mestre de obras de institucións importantes da cultura galega. Intensamente e profundamente o fixo en todo o relativo ao Seminario de Estudos Galegos, unha das institucións máis representativas e que contribuiu a construcción cultural e científica da Galicia do século XX.

A súa vida longa e a súa situación e ocupacións estables permitiron que desempeñara unha obra tan intensa e extensa, chea de calidade e de repercusións tan decisivas na nosa cultura.

Obra persoal envidiable, monumento de erudición e de curiosidade intelectual. Os seus amplos coñecementos de Historia, Arte, Literatura, Música...; das Humanidades en xeral, xunto á súa gran capacidade de traballo contribuiron á construcción dunha obra inmensa e insustituible na nosa cultura.

Filgueira é académico numerario da RAG desde 1942, nunha toma de posesión colectiva, na que tamén entrou a formar parte da Academia o seu grande amigo Fermín Bouza Brey. Resposta ao seu discurso de entrada o seu mestre e amigo, Ramón Otero Pedrayo, quen se dirixe a el como TI, LANZAL FILGUEIRA, CHANTRE DE PONTEVEDRA, SOPORTAL, RONSEL, GUÍA, MESTRE DE FINAS ARTES, BON TROBEIRO, SEGREL.

Os lugares de Filgueira non son tan só Pontevedra, senón Santiago, Cataluña, Portugal.

Tivo unha presencia pública e política. Un home católico, galeguista; fiel e leal con lealtades políticas e ideolóxicas.

Nunha entrevista que lle fixo o xornalista Alvite no Correo Gallego en 1980, este sorpréndese de que non participe no grupo daquela denominado Realidade Galega, el argumenta que non foi invitado a formar parte, consideraba que a súa condición de intelectual e galego era indiscutible e o seu traballo a prol da cultura galega tamén o que sí era consciente que a súa vertente política podía ser máis discutible por posturas non comprendidas.

El foi membro fundador, promotor, líder de institucións moi importantes na historia de Galicia.

No período de 1916-1923 van confluir en Pontevedra personaxes da talla de Daniel de la Sota, Sánchez Cantón, Losada, Castelao, Bóveda, Cruz Gallastegui Unamuno na Misión Biolóxica de Galicia, a figura tan importante do erudito D. Casto Sampedro y Folgar; eles van colaborar na reinstauración cultural de Galicia.

Un personaxe insustituible e mestre necesario e orientador é Losada Diéguez, na tertulia da súa casa e na denominada en 1920 Xuntanza de Estudos Galegos, que el inspiraba e alentaba, van xurdir tantas iniciativas decisivas na historia cultural de Galicia. Arredor do mestre de Nós e nun ambiente institucionista, do que foi precursor ese ambiente cultural e científico pontevedrés vai nacer o Seminario de Estudos Galegos, a institución das máis emblemáticas da Galicia de antes da guerra. Rompen as pautas sobre a investigación e o método de estudos sobre Galicia.

O Seminario nace en 1923 en Ortoño por mor dunha excursión estudiantil de mozos de 1º e 2º anos de carreira, entre os que se atopaban Filgueira Valverde e Fermín Bouza Brey. A fundación complétase coa redacción da acta na casa de D. Armando Cotarelo Valledor, Catedrático na Universidade compostelá. Esa relación con algúns profesores, os máis modernos, os que viñan de fóra.

Porque os catedráticos tradicionais eran os chamados "catedráticos lentes" que se dedicaban á lectura e á glosa de textos, nun ensino baseado no memorismo.

Estes novos catedráticos, recén chegados, fíxanse nestes estudiantes, todos eles brillantes, procedentes de clases medias, que sabían idiomas, que aspiraban ao coñecemento de novas linguas, a viaxar polo mundo. Entre estes mozos, os máis importantes, Fermín Bouza Brey, Lois Tobío, Martínez López, Filgueira.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - ALONSO MONTERO (III)

 

Unha das proezas máis grandes da cultura galega de todos os tempos foi o Seminario de Estudos Galegos e un dos seus mozos fundadores foi Filgueira Valverde xunto, entre outros a Fermín Bouza Brey e a Lois Tobío, parente de Rosalía por parte de pai. Precisamente, escolleron un lugar simbólico, a casa grande de Ortoño, onde Rosalía pasou parte da súa nenez. Días despois, redactouse a acta fundacional do SEG na casa de D. Armando Cotarelo Valledor, que foi o primeiro presidente do Seminario. Este foi preconcebido na tertulia pontevedresa da casa de Losada Diéguez, pai da xeración Nós e mestre querido de Filgueira, este acudía desde mozote a dita tertulia.

Filgueira cursou Dereito en Santiago con moi bos resultados e fixo a carreira de Filosofía e Letras na rama de Historia por libre en Zaragoza. Naquel tempo había os cursos 1º e 2º que eran comúns e logo 3º, 4º, e 5º que eran os de especialidade. A carreira que mellor lle acaía a D. Xosé era a de Filoloxía Románica ao meu entender. El era un autodidacta na filoloxía, os seus coñecementos de Arte, Música, Historia e Latín contribuiron moito no seu exercicio de experto medievalista. En 1980, é dicir, hai 34 anos, celebrouse en Trier (Treveris) un Congreso de Filoloxía ao que acudiron grandes especialistas en Lírica Medieval, asistimos profesores galegos e alí coincidimos con expertos doutras nacionalidades. Os profesores italianos e tamén doutras procedencias non daban creto de que alí se atopaba Filgueira Valverde, alguén moi admirado, non podían crer que existise un mito, como Filgueira, foi moi valorada a súa asistencia. Eu xa sabía que Filgueira era inmenso na Lírica Medieval. Un sabio de Pontevedra.

Filgueira Valverde foi un precursor, un pioneiro. En 1933 imparte 15 leccións sobre Literatura Galega na Universidade de Santiago de Compostela. Aínda non procedendo dos estudios filolóxicos, fai unhas brillantes oposicións a Cátedras de Instituto de Ensino Medio na especialidade de Lingua e Literatura españolas, que prepara e teñen lugar entre 1934 e 1935, son compañeiros de oposicións, entre outros, Díaz Plaja, Blecua, Castro, Moñino,… Se eu fose como Filgueira sería capaz de facer moitas máis cousas. Estando coa tese e coas oposicións aínda ten tempo o 28/12/1934 de asistir á estrea de Yerma de Federico García Lorca, e ao finalizar a obra, aínda é quen de achegarse a Lorca para recordarlle que debe contestar a un seu inquérito sobre poesía galega contemporánea. E sóbralle tempo para a súa militancia galeguista e argallar o da Dereita Galeguista, o traballo a prol do Estatuto. Incrible.
 

Entre o 5 e o 6 de decembro de 1931, participa ao par de Bóveda no acto de formación e fundación do Partido Galeguista en Pontevedra, Filgueira foi o primeiro secretario técnico e Bóveda o primeiro secretario de organización. Filgueira estivo uns dous anos en tarefas organizativas. Logo entre 1934 e 1935, xurden conflictos coa organización política e algúns escíndense na chamada Dereita Galeguista, na que participan, entre outros, Manuel Beiras, Filgueira, Risco, Otero, Banet,… Tamén empeza a agromar un galeguismo esquerdista con figuras como Víctor Casas, Viqueira, Vilar Ponte. Nembargantes, nos inicios e en moitas das súas grandes figuras o Partido Galeguista ten un carácter conservador e católico, que se acentúa na Dereita Galeguista, onde os máximos representantes son Risco, Otero, e Filgueira. Castelao e Bóveda son máis políticos, máis prácticos e buscan aliados para conseguir a aprobación do Estatuto e a Autonomía de Galicia; xa que o PG tiña moi pobres expectativas electorais. A esquerda é crítica e pragmática, que mal nos fai que Galicia teña a súa autonomía, por eso nos mítines, por exemplo do 28/06/1936 topamos xuntos a galeguistas, comunistas, socialistas e membros de Izquierda Republicana; todos van xuntos no Frente Popular. Estas alianzas electorais entran en contradicción coa concepción relixiosa e a forma de entender a convivencia na familia, no municipio de homes como Filgueira, Risco, e Otero. Entón, escíndense en 1935 na Dereita Galeguista. Porque esta postura do PG violentaba a súa conciencia íntima. Xa en 1931, na revista Logos aparece unha afirmación católica dun grupo de galeguistas. Entendían á sociedade galega inspirada en principios católicos. Risco e Filgueira votan si ao Estatuto de Autonomía de Galicia, podemos comprobar o seu posicionamento no Pueblo Gallego do 28/06/1936. Filgueira dase de baixa no PG en abril de 1935. Hai grupos da Dereita Galeguista en Pontevedra, en Ourense, en Santiago participan na súa creación Banet e Manuel Beiras. Non obstante, Alexandre Bóveda exclama: Alí onde estea Filgueira haberá un obreiro da causa galega. A escisión de Filgueira estaba motivada por un problema de conciencia e Risco tamén ten problemas de conciencia. Eles estaban por relixión, familia, e tradición. Risco e Filgueira non estaban pola revolución.

Cando se daban circunstancias mínimamente favorables Filgueira traballaba e difundía todo o que podía sobre a cultura galega. Por eso, xunto a Sánchez Cantón en 1949 funda a editorial de Bibliófilos Galegos, que naquela altura da nosa historia convoca un concurso de novela en lingua galega, que gaña Ricardo Carballo Calero con Xente na barreira. E aínda habería que agardar a 1950 para que se producira a fundación da editorial Galaxia, da que a primeira publicación é do ano 1951. Tamén Bibliófilos Gallegos chega a convocar un concurso de traducción na nosa lingua, que gañan Celestino Fernández de la Vega e Ramón Piñeiro cunha famosa obra filosófica. O amigo de Filgueira que colabora nesta empresa editorial, Sánchez Cantón, era un home moi influinte, Catedrático de Historia da Arte, triacadémico, Director do Museo do Prado. Hai que ter en conta que no período que vai de 1936 a 1947 non hai publicacións en lingua galega, habería que esperar a ese último ano para ver publicada, na editorial Celta de Vilagarcía de Arousa, a primeira obra publicada en galego despois da guerra, trátase do poemario de Aquilino Iglesia Alvariño titulado Cómaros Verdes. Logo hai unha curiosidade, Filgueira chega a colaborar nunha obra moi popular e moi manexada polo campesiñado galego como foi o Gaiteiro de Lugo, un calendario de pronósticos do tempo, de consellos de tipo agrícola e gandeiro, de utilidade para os homes do campo e que recolle a sabedoría do pobo, unha publicación ao xeito do Zaragozano. Filgueira introduce poemas, ditos, refráns na nosa lingua e implica nos pronósticos de carácter astronómico a un sabio galego, da talla do científico lalinense como foi D. Ramón María Aller, célebre astrónomo galego. Filgueira introduce poemas na nosa lingua de autores consagrados como Noriega Varela, Crecente Vega, Aquilino Iglesia Alvariño.

Non entendo a polémica desatada por ter escollido a Xosé Fernando Filgueira Valverde como a figura da nosa cultura para homenaxear no Día das Letras Galegas de 2015. Penso que para esto hai que centrarse nas virtudes literarias do autor. A Academia é un organismo plural, autónomo e independente; unha institución plural. Téñase en conta que por exemplo no ano 2005, homenaxeouse a Lorenzo Varela que fora militante comunista e chegara a ser comisario político, a Academia fixouse na súa condición de escritor, de poeta. No Día das Letras do 2015, atopámonos diante dunha grande personalidade de Galicia, sería unha ignominia para a Academia non elixir a unha figura como a de Filgueira Valverde; como tamén sería unha ignominia dicir que a elección foille dictada á Real Academia Galega.

Filgueira dedica moitas páxinas a escribir, a descubrir a grandes personaxes da nosa cultura, por citar tan só tres, a Frei Martín Sarmiento, a Lago González, a Losada Diéguez e a tantos outros; el foi un home que viviu para escribir e a maior parte da súa obra está dedicada a Pontevedra, Santiago, Galicia. Foi un home que amou sobre todo o oficio de ler e de escribir, un exemplo para todos nós e para os nosos nenos e os nosos mozos.

Ata aquí os nosos apuntamentos e ideas sobre a amena disertación de Xesús Alonso Montero, Catedrático Emérito da USC e Presidente da RAG.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - ALONSO MONTERO (II)

 

Xesús Alonso Montero califica a Filgueira Valverde como o máximo "pontevedrólogo", a persoa que máis coñecía e amaba á súa Pontevedra, pero hai outra cidade dos seus amores e onde se atopaba moi ben, Santiago de Compostela, a capital de Galicia. Filgueira coñecía como ninguén o Románico e o Barroco composteláns, a cultura europea, o mundo das peregrinacións, foi un dos máis grandes protectores dos Camiños de Santiago, tiña un fondo coñecemento sobre todo o relacionado coas cantigas medievais. Foi unha figura tan xigante da cultura galega porque tiña unha grande cultura hispánica. Un libro paradigmático, o mellor libro de Historia da Literatura Comparada antes do 1936, foi a publicación da súa tese de doutoramento polo Eco Compostelano, precisamente en 1936.

Estamos a preparar un actividade que chamaremos FILGUEIRA RIMA CON ARMENTEIRA, porque Armenteira débelle todo a Filgueira.

Non todos teñen a sorte de nacer na casa de Paio Gómez Charino. Filgueira foi un gran medievalista.

Na súa formación destaca a influencia da figura do seu pai, o lembrado médico, D. Xosé María Filgueira Martínez.

Antes dos 20 anos publica moito e en revistas científicas con temas relixiosos e da Igrexa Católica. Para el o feito relixioso católico é algo radical, algo que ten que ver con raíz. O catolicismo é fundamental para entender a Filgueira e a súa familia. En 1938 casa con Mª Teresa Iglesias de Oscáriz, muller de forte impronta católica. Quedan ben caracterizados porque eles buscan a salvación que supón facer o ben na comunidade onde viven. 

Os textos de Afonso X e colaboradores van nesa dirección, as 420 cantigas de Afonso X, que tan ben coñecía Filgueira teñen unha mentalidade medieval, que aspira á salvación. A Cantiga CIII (s. XIII) é unha cantiga de tipo relixioso. Que tipo de gozo experimentan os benaventurados que van ao Ceo? O monxe pídelle á Virxe un esbozo dese gozo. As cantigas non son obra exclusiva de Afonso X, senón dun obradoiro, dun colectivo coordinado polo Rei Sabio. O monxe oe cantar unha paxarinha, un canto tan extraordinario que dura un instante, pasaran trescentos anos. As cantigas converten Armenteira nun centro de actividades filgueirianas. Ese tratado de Historia Comparada que constitúe a súa tese de doutoramento é defendida en 1935 e publicada en 1936.

O 23/01/1923, cando tiña 16 anos publica un artigo sobre Xelmírez en Renovación. Ben pronto tamén pronunciaría unha conferencia en galego sobre S. Pío V. E sendo aínda moi novo publica 4 artigos sobre traballos de investigación sobre textos medievais na importante revista Nós.

(NUNHA TERCEIRA ENTREGA, ACABAREMOS OS NOSOS APUNTAMENTOS SOBRE A CONFERENCIA DE ALONSO MONTERO NESTE PASADO XIII MEMORIAL FILGUEIRA),

XIII MEMORIAL FILGUEIRA - ALONSO MONTERO (I)

Ciencia y conciencia na biografía intelectual de Filgueira Valverde. Conferencia de Xesús Alonso Montero, Catedrático Emérito da USC e actual Presidente da RAG, pronunciada o mércores 5 de novembro de 2014, sendo as 20:00 h., no Salón de Actos do VI Edificio do Museo de Pontevedra co gallo do XIII Memorial Filgueira Valverde, do que é a conferencia de apertura do mesmo.

APUNTAMENTOS:

A mesa presidencial está composta por Ana Isabel Vázquez Reboredo, Deputada provincial delegada de Cultura; Juan Corbacho, Vicerreitor do Campus de Pontevedra da Universidade de Vigo; Xosé Carlos Valle Pérez, Director do Museo de Pontevedra, Xosé Fernando Filgueira Iglesias, Presidente da Fundación Filgueira Valverde e o propio conferenciante xa citado.

Toma palabra a señora deputada para inaugurar o acto e agradecer a asistencia de todos os presentes, seguidamente cédelle a palabra a Xosé Carlos Valle Pérez que fai unha pequena mención á historia dos Memoriais, xurdidos como unha iniciativa da desaparecida Cátedra Filgueira da Universidade de Vigo. Alude ás numerosas e importantes ponencias e conferencias pronunciadas nestes trece anos consecutivos de memoriais, lembra que o primeiro Memorial estivo dedicado ás cantigas medievais, tema tan importante na vida intelectual de Xosé Fernando Filgueira Valverde, aí está a súa fundamental tese de doutoramento de 1935, que ten como motivo a Cantiga CIII de Afonso X.  Subliña a idea de anticipación dos memoriais, este é a antesala  do Ano Filgueira, xa que en 2015 se lle dedicará o Día das Letras Galegas. Precisamente, ao humanista Filgueira nada humano lle era alleo. A Filgueira nada susceptible de ser estudiado e analizado lle era alleo, aí estriban as dificultades de abarcar todas as temáticas que a el lle interesaron e das que tratou na súa extensa e intensa obra. Seguidamente explica o que será este memorial e agradece que contaran con el para coordinar os memoriais tan vinculados ao Museo e a Pontevedra.

Toma o uso da palabra Xosé Fernando Filgueira Iglesias quen asevera que a familia Filgueira está aquí para agradecer, dito agradecemento faino extensivo á Real Academia Galega por ter escollido a Filgueira Valverde para conmemorar o Día das Letras Galegas de 2015. Alega, que sen dúbida, ao rematar o 2015 o coñecemento de Filgueira vai ser máis completo e axeitado.

O Vicerreitor, Juan Corbacho sinala que Pontevedra é unha cidade universitaria e os actos como o de hoxe reflicten ese espírito universitario tan do gusto do profesor Filgueira. Eu continúo e asumo a pretensión da miña antecesora no cargo, Antonia González, de que a Universidade debe fomentar a vida cultural. E ao estar presentes en Pontevedra, a Universidade debe dinamizar todos os aspectos culturais da cidade. Non quere rematar as súas palabras sen deixar de render unha pequena homenaxe a Xosé Carlos Valle Pérez, un dos promotores e mantedores dos memoriais.

Ana Isabel Vázquez fai unha loanza da importancia deste Memorial e da figura de Filgueira Valverde que nel se lembra. Filgueira foi fundador do Seminario de Estudos Galegos, fundador do Partido Galeguista, do Museo, profesor, alcalde, primeiro Conselleiro de Cultura da Xunta de Galicia, presidente do Consello da Cultura Galega, escritor, investigador. Gran colaborador da Deputación Provincial de Pontevedra, que o nomeou Fillo predilecto da provincia de Pontevedra. Foi promotor de tantas exposicións, entendía o Museo como un ente dinámico, os museos cambian constantemente e el foi quen de potenciar este Museo que hoxe nos acolle neste acto. Despois das súas verbas, cédelle a palabra ao ilustre conferenciante de hoxe, Xesús Alonso Montero, quen comeza así a súa disertación:

Principia cun saúdo e con agradecemento, indica que se sinte emocionado e conmocionado e constatando o acerto do Memorial, o que se pode comprobar polo número de asistentes.

Filgueira é unha figura relevante das letras galegas de todos os tempos, Filgueira é un creador literario, un medievalista, un filólogo, un investigador. No ano 2015 vanse clarificar moitas cousas, non obstante, a figura esencial do intelectual Filgueira Valverde xa está perfilada. Desde o ano 1923, sempre estivo escribindo e publicando. Escribe incluso poesía, as súas fermosas 6 cantigas de mar in modo antico, a xeito de poesía neotrobadoresca, datan de 1941. Alonso Montero adianta que entre xaneiro e febreiro próximos publicará en Edicións Xerais unha monografía sobre o sabio, intelectual polifacético, polígrafo Filgueira Valverde. Precisar sobre este concepto, os últimos polígrafos do século XVIII, Feijoo, Sarmiento, Jovellanos xuntaban saberes das Humanidades e das Ciencias. Os últimos polígrafos galegos como Otero Pedrayo e Filgueira Valverde, o son no campo das Humanidades, xa que hoxe a árbore do saber é moi ampla e é imposible saber de todo, a árbore das ciencias é moi frondosa, con moitas ponlas, imposible abarcalas todas. Filgueira Valverde era un sabio en Arqueoloxía, Historia da Arte, Epigrafía (cunha obra desta materia elaborada xunto a D. Álvaro Dors), en Filoloxía... Os polígrafos xa non fan incursións no campo das Ciencias.

Na época de Aristóteles, este sabía de todo o que se sabía. Como dixemos a árbore das ciencias ten moitas e frondosas ponlas, non hai cabeza que as poida abarcar todas. Un polígrafo de moito predicamento para Filgueira foi Armando Cotarelo Valledor e aínda se atreveu a facer algunha incursión no campo das Ciencias.

Hai que recoñecer que o que se gana en extensión, pérdese en intensidade. Non sempre ese despilfarrarse é tan negativo, por exemplo, no caso de Filgueira. Os coñecementos de Arte e de Música axudan a Filgueira a penetrar na riqueza da lírica medieval e de Afonso X, esto axudáballe moito.

Foi un home precoz, coa precocidade do sabio. Xuntábase tamén unha laboriosidade extraordinaria, asombran a súa precocidade e laboriosidade. Tiña unha grande capacidade de organización de actividades e de institucións. Esto comprobámolo no Seminario de Estudos Galegos e na súa publicación Arquivos. No Seminario desenvolveu as súas labores organizativas dirixindo a subxección da Historia da Literatura.

Sorprende a actividade no ano 1935, amosa as súas dotes organizativas no traballo no Partido Galeguista, remata e defende a súa tese de doutoramento, prepara e aproba as súas oposicións, participa moi activamente na confección da revista Logos. Con todo esto aínda ten tempo para asistir a estrea de Yerma e ao final da representación intentar falar con Federico García Lorca para recordarlle de que non se esqueza de dar resposta ao seu inquérito sobre poesía galega en 1935. A súa tese de doutoramento pasa por ser un gran exemplo mundial de literatura comparada.

É considerado o máximo “pontevedrólogo”, o home que máis sabe sobre a súa amada Pontevedra. Pero, tamén é un “santiagólogo” os seus saberes sobre as peregrinacións, a cultura europea, as cantigas medievais, o Románico e o Barroco composteláns. Foi unha figura tan xigante da cultura galega porque tiña unha gran cultura hispánica. O libro que recolle a súa tese de doutoramento, editado polo Eco Compostelano en 1936, é o mellor libro da Historia da Literatura Comparada a esas alturas do tempo.

(DADA A EXTENSIÓN DA CONFERENCIA DE ALONSO MONTERO, IMOS A DIVIDIR OS NOSOS APUNTAMENTOS EN TRES PARTES PARA FACILITAR A SÚA LECTURA –ATA AQUÍ A PRIMEIRA PARTE-)  

FILGUEIRA Nº 2 DA OPOSICIÓN DE 1935

 

GACETA DE MADRID – Núm. 78 – 19 Marzo 1935 – Pág. 2232

MINISTERIO DE INSTRUCCIÓN PÚBLICA Y BELLAS ARTES

Órdenes nombrando a los señores que se mencionan Catedráticos numerarios de Lengua y Literatura españolas de los Institutos que se citan.

1.- Guillermo Díaz Plaja – Instituto de Melilla

2.- José Filgueira Valverde – I. “Balmes” de Barcelona

3.- Alejandro Gaos y González Pola – I. de Ceuta

4.- Carmen Castro Medinaveitia – I. de Avilés

5.- Higinio Capote Porrúa – I. de Cabra

6.- Enriqueta Ors Bresmes – I. de Figueras

7.- Antonio Rodríguez y Rodríguez Moñino – I. de Orihuela

8.- Manuel Losa Álvarez – I. de Elche

9.- José María Blecua Teijeiro – I. Cuevas de Almanzora

10.- Juan González del Valle – I. de Santa Cruz de la Palma

Cantidad Anual: 5.000 ptas. con cargo al cap. 1º, art. 1º, agrupación 13, concepto primero, del vigente presupuesto de este Ministerio – 14 de Marzo de 1935.

P. D. MARIANO CUBER – Sr. Subsecretario de este Ministerio.

 

O pasado 28/10/2014, na nosa conferencia sobre Filgueira Valverde no Salón de Actos da Parroquia Santa Baia de Arealonga de Vilagarcía de Arousa, e cara ao final da mesma, rescatamos e fixemos público, algo descoñecido para a maioría da xente, e que foi froito das nosas pesquisas en internet, por medio da web do Ministerio de Educación, Cultura e Deportes e na consulta informática da Gaceta de Madrid con data do 19 de Marzo de 1935, atopamos o dato de que Filgueira fóra o nº 2 da súa oposición a Cátedras de Instituto na especialidade de Lengua y Lit. españolas como reflectimos na información que ofrecemos na imaxe coa reproducción de páxina correspondente de dita Gaceta e co desenvolvemento da información a pé de imaxe. Na miña conferencia estaban presentes as fillas de Filgueira: Araceli, Mª Teresa, Pilar, xunto a dous netos, o que agradecín con satisfacción, Araceli, a primoxénita, confirmou efectivamente o número 2 na dita oposición por parte do seu pai.

Onte na primeira sesión do XIII Memorial Filgueira Valverde, e ao final, no momento das preguntas do público, da conferencia do presidente da RAG, Xesús Alonso Montero e sabendo que descoñecía dito dato, volvinno a rescatar e comentei dito resultado no salón do Museo de Pontevedra, diante do público asistente.

D. Xesús, pregoume que lle enviara os datos, cousa que fixen ao chegares á casa, despois de ter escoitado a súa amena e interesante conferencia, da que axiña daremos conta, envieilla ao correo electrónico da secretaría da Real Academia Galega. Nunha entrevista, radiada en Radio Arosa-SER no día de hoxe pola mañá, D. Xesús reflicte a nova, pero, é unha mágoa, sen mencionar a quen rescatou o dato. Para min, non ten importancia, penso que hai que compartir o coñecemento; mais por cortesía investigadora, si que hai que citar as fontes de información e documentación; sen dúbida, foi un "lapsus" do querido e respectado D. Xesús.

XIII MEMORIAL FILGUEIRA

 

 

PROCURAREMOS ASISTIR AO MÁXIMO DE SESIÓNS DESTE INTERESANTE MEMORIAL E DAREMOS CONTA DELO NESTE NOSO ESPACIO FILGUEIRA.