CON VILA FARIÑA A CULTURA FAISE POBO

Se hai un intelectual incardinado co pobo; é máis, saído do pobo, ese é meu amigo Xosé Lois Vila Fariña, un historiador popular e autodidacta.
Un home admirable por tantas cousas, unha delas, seu afán por saber, por coñecer, por ler e escribir, por estudar…
É un bo modelo para os nosos nenos e mozos, a súa loita pola vida, por coñecer as orixes e a evolución do seu pobo, polo seu espírito indomable, rebelde. Ese é o Vila Fariña auténtico, libre, independente e sobre todo culto, esa cultura que el conquistou con esforzo, con tantas horas de pescuda e case sempre só; sen axudas, loitando por ocupar un lugar na historia do seu pobo, por “deixar rastro”, para “ser rastro”. Valoro a súa tenacidade, o seu esforzo por saír a flote, por sobrevivir, por ser alguén; ás veces, cun esforzo sobrehumano. As súas ansias de superación, o seu traballo para poder seguir lendo e escribindo, facendo o que el tanto ama. El é a paixón por escribir, por deixar a testemuña da historia dos devanceiros. É admirable o seu autodidactismo; non é un historiador académico; pero, xa quixeran moitos ter desenvolvido o traballo que el desempeñou. Tamén destaco o seu amor pola nosa lingua e pola nosa cultura, Galicia por riba de todo.

Un dos seus amores, Baión, a terra que o viu nacer. Pois ben, Baión xa ten a súa historia escrita nun monumental volume e recopilada polo seu fillo máis preclaro, Vila Fariña, el só, cos seus propios medios fixo posible que un pobo pequeniño teña recollida a súa rica e longa historia nun libro singular, ese libro querido e soñado polo seu autor; que grazas a el, só a el, é hoxe unha vizosa realidade.
Ese Vila Fariña que dende a súa mítica revista, O NOSO POBO, percorreu camiños e corredoiras, esculcou arquivos, dialogou con vellos e con cantas persoas que o poideran ilustrar.

Noraboa amigo, segue percorrendo camiños, abrindo vieiros, soñando novas sendas guiado polas estrelas da antiga Suevia, albiscando lugares e tempos novos. Porque ti podes dicir como o poeta:

“Y al cabo, nada os debo; me debéis cuanto escribo…”.

O meu amigo, Xosé Lois Vila Fariña presentará a súa querida obra no colexio de Baión o día 18/12/2009, a partires das 20:00 h.

Que os deuses e Fortuna lle sexan propicios e as musas o sigan inspirando durante moitos anos.

(A fotografía que ilustra esta entrada é do noso bo amigo José Luiz Oubiña e forma parte da portada do libro de Vila Fariña: LÓSTREGOS E TEBRAS).

HOMENAXE A LOSADA DIÉGUEZ NO LXXX ANIVERSARIO DO SEU PASAMENTO

Dentro dos actos en memoria de patróns, benfeitores, amigos e traballadores do Museo de Pontevedra falecidos, o 27 de novembro de 2009, ás 19:00 h., organizouse, no Salón de Actos do sexto edificio do museo, un acto na honra de Losada, co gallo do 80 cabodano do ilustre galeguista.
Na mesa presidencial atopábanse, Mª Teresa Pedrosa Silva, Vicepresidenta da Deputación Provincial; Xosé Carlos Valle Pérez, Director Artístico do Museo; Mercedes Losada Espinosa, Presidenta de Honra da Fundación Losada Diéguez; Eva Pardo, Concelleira de Cultura de Boborás e Presidenta da Fundación Losada Diéguez; Xusto Beramendi González, Catedrático de Historia Contemporánea da USC e membro da Fundación Losada Diéguez.
A Sra. Vicepresidenta dalle a palabra ao Dr. Valle, quen agradece a todos os asistentes pola súa presencia. Para logo lembrar que fai un ano homenaxeábase a Daniel de la Sota no L Aniversario do seu pasamento e hoxe conmemoramos os oitenta anos da morte dun ilustre galeguista, ámbolos dous teñen en común participar en tantas cousas e en tantos acontecementos transcedentais para Pontevedra e para Galicia nos anos vinte do século pasado, entre eles a fundación deste Museo en decembro de 1927. Nos antecedentes do Museo tivo moito que ver Losada Diéguez. O Museo é o que é grazas a patróns, benfeitores, amigos e traballadores. Hoxe, hai nunha das salas deste novo edificio, unha exposición sobre a moda das mulleres da burguesía pontevedresa de finais do século XIX e principios do XX, surtida de materiais propios do Museo, e moitos deses fondos son de doadoras como as irmás Mendoza Fabiano, descendentes do almirante Méndez Núñez. Grazas a figuras como Losada Diéguez, quen soubo aglutinar a xentes diversas, entre elas, Sánchez Cantón, Castelao, Filgueira,… quenes constituiron ao Museo e a Pontevedra en puntos referenciais. Non debemos tampouco de esquecer que Losada foi o primeiro presidente da Sociedade Coral Polifónica de Pontevedra. Remata Valle Pérez lembrando a Pedro Rial López, membro do Padroado e Tesoureiro no primeiro cabodano do seu pasamento.
A Sra. Pedrosa cédelle a palabra ao Sr. Beramendi, historiador, quen comeza agradecendo a todos os asistentes e amosando a súa inmensa gratitude á familia de Losada Diéguez, que facilitou os seus labores de investigación, ao permitirlle acceder á valiosa documentación que se atopaba no Pazo de Boborás, moita dela inédita; por eso, fai este sentido recoñecemento previo á familia dun ilustre persoeiro polo que sinte un enorme respecto. E comenta que Losada foi impulsor e ideólogo do nacente galeguismo.
Losada naceu no Pazo de Moldes, concello de Boborás, en 1884 no seo dunha familia fidalga. Por medio dos seus proxenitores tiña relación coas comarcas de Moldes-Carballiño e da Estrada. Orfo de nai dende os catro anos, aos dez anos ingresa como interno no colexio dos xesuítas de A Garda, rematado o bacharelato fai estudos de Filosofía e Dereito en Deusto, nótase a influencia da Compañía de Xesús na formación das élites intelectuais, políticas e económicas. En 1902 remata os seus estudos en Deusto e deseguida comeza o doctorado na Universidade Central de Madrid, único lugar de España onde se podían facer estudos dese nivel. En 1905 doctorouse cun traballo sobre Calderón de la Barca e “La vida es sueño”, dita tese sería publicada en 1910.
Entre 1907 e 1909 intégrase en Galicia no bizoso movemento agrarista, na versión social-católica do agrarismo. O agrarismo era unha realidade plural. Losada era un católico militante, seguidor da doctrina social da Igrexa, relanzada coa encíclica RERUM NOVARUM de León XIII.
O tío de Losada, Manuel Diéguez Arias, funda sindicatos agrarios nas comarcas de Boborás, A Estrada, Val-Miñor. El comeza a militar no Carlismo, chamado daquela Xaimismo (porque o pretendente era D. Xaime). En 1915 participa de esguello no carlismo, participando en mitíns, publicando escritos, aparece xa como un intelectual comprometido.
Buscando un modus vivendi, atópao no ensino e no ano 1910 exerce como profesor auxiliar universitario do catedrático da USC, Armando Cotarelo Valledor. Prepara cátedras a instituto na especialidade de Filosofía e por fin, despois de varios intentos, gana en 1913 a cátedra do instituto de Santa Cruz de Tenerife que permuta pola praza de Toledo, que ocupa durante o curso 1913 / 1914. Ao ano académico seguinte trasládase a Ourense, onde coñece a un grupo de mozos un tanto “snobs”, Otero, Risco, este ocupado en temas teosóficos e esotéricos e interesado tamén polo orientalismo, temas moi alonxados das preocupacións e da ideoloxía de Losada; por eso, non publica na revista CENTURIA, sostida por Risco. A vocación intelectual e culta de Losada lévao a ocupar cargos directivos no Ateneo ourensán.
En 1917 casa, aínda que a súa primeira muller morre moi nova deixándolle un filliño.

En 1916 fúndase na Coruña a I Irmandade da Fala, xurdindo posteriormente Irmandades en Santiago, Ourense, Monforte,… Quen conecta a Losada coas Irmandades é Luis Porteiro, quen tamén fora profesor auxiliar universitario, en Compostela coincidiron e fixéronse amigos, malia as diferencias ideolóxicas, Porteiro era republicán e krausista. En 1918 morre prematuramente Porteiro, víctima da pandemia da gripe. Losada incorpórase a este nacente movemento, composto por rexionalistas, galeguistas, nacionalistas. As Irmandades son un mundo fluído e variado nos seus dous primeiros anos. A Igrexa intenta que sexan un instrumento político que defenda os seus intereses; por eso, Herrera Oria mantén contactos con Losada, quen era unha figura importante do movemento. As Irmandades manteñen relacións coa Lliga de Cambó. Losada publica os seus primeiros escritos en galego. As Irmandades comezan un monolingüismo galego, coas publicacións de A NOSA TERRA e a recuperación do TÍO MARCOS DA PORTELA. Nas eleccións xerais de febreiro de 1918, as Irmandades participan no proceso electoral en alianza coa Lliga de Cambó, aínda que as Irmandades non conseguen ningunha representación. Losada presentarase como candidato pola circunscrición da Estrada para darlle batalla ao omnipresente Marqués de Riestra. Polo Carballiño, preséntase, apoiado por Losada, o seu amigo, José Calvo Sotelo, quen principia así a súa meteórica carreira política, e quen o diría da man de Losada Diéguez, cantas voltas da a vida!
Na I Asemblea das Irmandades en Lugo, triunfan as teses nacionalistas, o que implica unha ruptura, retirándose os social católicos, agás algúns, como o máis prestixioso, Antón Losada Diéguez. Para el, unha das esencias da galeguidade e o Cristianismo, tal como continuarán a propoñer dous dos seus máis grandes amigos, Risco e Otero Pedrayo. Losada foi o causante de que entraran no galeguismo e no nacionalismo os membros do grupo Nós, como Risco, Cuevillas, Noguerol, Otero. Nas Irmandades da Fala, Losada defende a postura tradicional católica. Na IV Asemblea, celebrada en Monforte, prodúcese a ruptura definitiva do movemento.
Atopamos a Losada no Instituto de Pontevedra en 1919, comparte docencia nesa institución con Castelao. Pero o seu labor de sementeira, que lle era tan grato continúao na súa casa, alí hai unha Xuntanza de Historia e de estudos científicos, que sería o sérmolo do Seminario de Estudos Galegos; entre outros, asitían a dita Xuntanza, dous bos e queridos estudantes, Filgueira e Fraguas.
Losada seguía coa súa activa militancia católica, por medio da presidencia do Círculo Católico de Pontevedra, a súa pertenza a agrupación denominada, DEUS FRATESQUE GALLAECIA, a dirección da revista ALBORADA (1922).
E chegamos ao punto en que Losada, Risco, e o propio Vilar Ponte atópanse vencellados coa dictadura de Primo de Rivera; pero, pola promesa de Primo de Rivera e do seu ministro, Calvo Sotelo de crear a Mancomunidade Galega, que suporía un certo grao de autonomía para Galicia, por eso, Losada se integra na Deputación de Pontevedra, que abandonaría decepcionado polo incumplimento da promesa por parte dos responsables da dictadura.
Participa nas iniciativas fundacionais da Coral Polifónica de Pontevedra e do Museo da mesma cidade, e aínda lle queda tempo para fundar en 1926 o Club de Fútbol Eiriña. Era un ser excepcional, a idea da revista Nós é súa, aínda que Risco sexa o responsable da palabra e Castelao do debuxo.
Losada faleceu o 15 de outubro de 1929.
Servan estas miñas verbas para homenaxear a un home bo e honesto, que tanto fixo por Galicia.
Cédelle, a Vicepresidenta da Deputación, o uso da palabra a dona Mercedes Losada, filla do homenaxeado, quen di que recorda ao seu pai, como un pai cercano, agarimoso, quen no seu legado, pídenos aos seus sucesores que traballemos por Galicia, por unha Galicia cristiá.
Lembro ao meu pai en dous ambientes distintos, en Domaio, cando iamos aos baños na praia, que a min non me gustaban nada. Papá facía uns exercicios, facía ximnasia antes de se bañar e botábase auga na caluga, antes de entrar na auga, dicía que era bo. Logo, en Moldes, na sega. Alí na cociña cantaba e tocaba o violín, un vello violín que aínda o temos en Boborás. Pero, as lembranzas esmorécense, eu apenas tiña sete anos. O último ano, cando xa estaba moi maliño, comía con dificultades e a miña nai axudáballe a engulir as croquetas, facíao con moita incomodidade.
Na recuperación democrática, fun descubrindo a súa personalidade e as súas grandes inquedanzas culturais.
O seu galeguismo viña do seu amor á Terra. Non era un mozo de pazo, como dicía Otero; se así fose, só lle preocuparían as superficialidades. Destacaría a súa fonda espiritualidade, acudía á oración en momentos de dificultades, el viviu momentos tráxicos, como a morte da súa primeira muller, unha fermosa mociña de vinteún anos.
O seu afán pola cultura e pola mocidade, el quería, como digo eu nunha miña poesía que vou ler, deixar rastro / deixar pegada; ser rastro / ser pegada. Nun acróstico, tamén me lembro del. E remata dona Mercedes Losada Espinosa con estes versos:

Terra Nosa esperta
a un ledo amañecer.

Pon fin a este acto, Mª Teresa Pedrosa, quen subliña o esforzo de tantas persoas para deixar unha herdanza tanxible e palpable, como é esta do Museo. O seu traballo está máis presente que nunca, como o traballo activo de Losada, quen fora vogal do primeiro Padroado do Museo. Para todos o noso máis sincero agradecemento.

UNHA VIAXE POR GALICIA EN 1842 (II)

Escollemos agora outra lámina de Gil Rey, recollida nun artigo de Xosé Filgueira Valverde, que representa o entorno da ponte sobre o río Bermaña en Caldas de Reis, no que se coñece actualmente como o campo da Torre, porque alí se atopaba a fortaleza medieval dos condes de Traba, popularmente coñecida como a Torre de dona Urraca, lugar onde naceu o seu fillo o rei Afonso VII, quen chegaría a ostentar a dignidade de emperador. De aí vén o complemento “de Reis”, que se pospón ao nome de “Caldas”, que ten a súa orixe nos mananciais de auga termal desta fermosa vila pontevedresa por onde transcorre, no seu curso medio, o senlleiro río Umia, que desemboca na ría de Arousa, nas Terras do Salnés. O Umia ten como afluente ao río Bermaña, que forma un recuncho ben fermoso coa ponte, co cruceiro e coa fonte, que alí hoxe podemos contemplar; só falta a fermosa Torre, “destruída por inconscientes” no século XIX, tal como rezaba nun pe de foto, que se atopaba complementando unha instántanea daquela triste efémeride destructiva, e que se conserva no encantandor Hotel Balneario Dávila, onde eu a observei, nun dos seus corredores.
O que non cabe dúbida, é que se atopaba alí, en 1842, a maxestuosa Torre de dona Urraca. Hoxe lamentamos a súa perda e a súa ausencia, moitas das súa pedras serviron para a construcción doutros edificios como a igrexa parroquial de Santo Tomás, nun dos seus muros está incrustada a fermosa ventá medieval, orixinal da ausente torre do Campo da Torre da vila caldense.

WEBS DE INTERESE:

http://www.caldasdereis.com/

http://www.nfabian.com/

UNHA VIAXE POR GALICIA EN 1842 (I)

Sempre é unha ledicia visitar as instalacións do Museo de Pontevedra, depósito animado da nosa cultura. Ese ser vivo que é o Museo, sempre en crecemento, sempre mellorando foi obra fundamentalmente de dúas persoas entusiastas da cultura galega, de dous dos nosos máis grandes intelectuais e eruditos polígrafos de todos os tempos, D. Casto Sampedro y Folgar e D. Xosé Fernando Filgueira Valverde. Hoxe o Museo sigue a súa senda, porque está xestionado por discípulos dos dous personaxes anteriores; falo esencialmente, de Xosé Carlos Valle Pérez e de Xosé Fuentes Alende, que manteñen o espírito e o estilo museístico dos seus admirados mestres. É unha magnífica noticia o "récord" de visitantes que está acadando este templo da sabiduría, que temos na capital da provincia pontevedresa. Animo a todos a visitar asiduamente o noso Museo e a participar nas numerosas actividades que programa ao longo do ano.
Estando o outro día na Biblioteca do Museo, atopeime, ollando a edición facsimilar da revista MUSEO DE PONTEVEDRA, concretamente o tomo IV, publicado inicialmente en Pontevedra en 1946, nas páxinas da 105 á 117, cun artigo moi interesante de Xosé Filgueira Valverde titulado “Apuntes de un viaje por Galicia de Ramón Gil Rey (1842)”, que me chamou moito a atención. Particularmente, sorprendinme con algunhas láminas deste traballo que reproducen uns debuxos paisaxísticos dese viaxeiro do século XIX. Os debuxos son magníficos, case fotográficos. En concreto fixeime en tres desas láminas, que reproducen lugares moi queridos para min. Hoxe, vou comentar unha delas e ofrecerei unhas fotos actuais máis ou menos co mesmo enfoque que ese debuxo decimonónico, para comparar e admirar a fidelidade da estampa paisaxística e poder observar os cambios producidos.
A lámina que recollemos hoxe, representa o conxunto monumental do entorno do Pazo de Vista Alegre en Vilagarcía de Arousa. Nese debuxo, podemos observar a igrexa conventual de San Cristobo, o convento de Vista Alegre ocupado daquela e hoxe por unha comunidade de monxas agustinas recoletas. Tamén podemos observar o Pazo dos marqueses de Vilagarcía. Arredor atopábanse as marismas da Xunqueira, hoxe practicamente desecadas. É curioso ver que dende o arco que une o convento co pazo había un estreito sendeiro, que se pode observar tamén nun cadro antigo que había colgado na antesala do despacho da alcaldía de Vilagarcía, representando épocas antigas, no que existía ese mesmo sendeiro que unía o convento coa igrexa parroquial de Santa Baia de Arealonga, ata onde chegaba o mesmo mar. Tamén chama a atención na lámina, un hórreo en primeiro plano, tendo nos extremos do cumio as figuras de cabezas humanas. Pódese observar algún piorno máis. Agás o entorno, o conxunto monumental chegou case intacto ata nós. Podemolo comprobar grazas ao realismo e á fidelidade do debuxo, que case semella unha fotografía do ano 1842.
A igrexa de San Cristobo e o convento das monxas agustinas de clausura datan do século XVII, máis concretamente de 1648, ano en que foron fundados polo arcebispo de Santiago de Compostela, don Fernando de Andrade e Sotomayor, nacido en Vilagarcía de Arousa e fillo dos marqueses de Vilagarcía, donos do Pazo de Vista Alegre, o pazo e o convento intercomunícanse cun pasadizo, que exteriormente forma o arco xa citado. A este eclesiástico vilagarcián, fillo preclaro da vila, tamén se debe a construcción da igrexa parroquial de Santa Baia de Arealonga. Tanto no conxunto monumental de Vista Alegre como na igrexa de Santa Baia de Vilagarcía atopamos os escudos do arcebispo Andrade e do marquesado de Vilagarcía.
Debemos ser celosos coidadores do noso patrimonio monumental e histórico, tal como o eran D. Casto e D. Xosé, e respectar o pouco que nos queda e non deixar de lamentar á piqueta destructora tan usada por políticos e cidadáns inconscientes que nos privaron e aínda nos privan do desfrute de tantos bens históricos e culturais.

FELIZ NOTICIA DA RESTAURACIÓN DA ZARZUELA "A LENDA DE MONTELONGO"

Limos hai uns días na prensa diaria unha nova que nos encheu de ledicia: os labores de reconstrucción dunha das poucas zarzuelas que existen en lingua galega, tratase de recuperar A LENDA DE MONTELONGO co fin de poder proceder a súa representación.
Sería moi importante que dita empresa se coroase con éxito. Da dita zarzuela o libreto foi escrito por Manuel Rey Posse e Juan Buhigas Olavarrieta, dous personaxes dignos de ter en consideración na historia cultural de Vilagarcía de Arousa e mesmo de Galicia. A música foi da autoría de outro persoeiro importante en Vilagarcía, o mestre Bernardo do Río. Estes tres autores deberan ser máis coñecidos e valorados para espallar o seu inmenso traballo cultural.

Hoxe, ímonos centrar na figura do citado en primeiro lugar, Manuel Rey Posse (1890-1952), avó dun grande amigo e condiscípulo, o coñecido folclorista e gaiteiro vilagarcián, Carlos Rey Cebral, quen herdou do seu avó a vea artística e humorística. Rey Posse foi un artista total: gran tallista, debuxante, pintor, compositor, letrista e escritor; animador cultural da Vilagarcía das décadas dos 20 e 30 do pasado século XX, sobre o que xa temos escrito en máis dunha ocasión, pois paga a pena.

D. Manuel escribíu famosos e recoñecidos apropósitos, moitos deles representados e estreados en Vilagarcía, Santiago, incluso en Arxentina,… Xunto cos amigos citados e con Ricardo Urioste animaban culturalmente e enriquecían artísticamente a Vilagarcía doutros tempos.

O seu pai era constructor e as esculturas representando a dous leóns que se atopan hoxe á entrada da Casa do Concello de Vilagarcía foron esculpidos coa súa colaboración, estas esculturas noutrora estaban situadas no chamado Bosque dos Desamparados da vila arousá. A imaxe pétrea de San Pedro que encontramos na fachada da igrexa parroquial do barrio de Cornazo, en cuxo cimiterio está soterrado, é tamén da súa autoría. Así mesmo, facía plumiñas e acuarelas que se atopan espalladas en coleccións particulares, poidemos observar algunhas destas obras grazas ao recente e tristemente falecido ilustre letrado, José Luis Sobrido, obras da súa propiedade e que el gardaba como ouro en pano no seu domicilio e despacho profesional.

Rey Posse foi mestre do gran ebanista, pintor e artista, o lembrado, Rivas Briones. Pouco tempo antes de morrer, o artista, Manuel Rey Posse viña de restaurar a imaxe de San Agostiño que sae en procesión acompañando á popular Santa Rita polas rúas de Vilagarcía de Arousa o día 22 de maio.

Pero, por que falo deste letrista da Lenda de Montelongo, porque pensamos que Vilagarcía debera facerlle xustiza e homenaxealo como el é merecente. Vai anos, sendo concelleira de Cultura do Concello de Vilagarcía, Ramona Castaño e estreándose como técnico desa mesma concellería, Xabier Camba, fixeramos algunhas propostas, nunca cumpridas, na honra de Rey Posse, como foron as seguintes: convocar un concurso de creación teatral co seu nome, reconstruir e restrear a LENDA DE MONTELONGO, facer unha edición facsimilar da súa obra completa, organizar unha exposición coas súas pinturas e esculturas. Todo quedou nuns proxectos esquecidos. Por eso nos aledamos, agora, coa posibilidade da reconstrucción e da restrea da LENDA DE MONTELONGO. Xa vai sendo hora.
Agora tamén se nos ocurre a idea de que o Concello de Vilagarcía de Arousa debera poñerlle o nome de Manuel Rey Posse a algunha rúa ou praza principal da cidade; pensamos que foi un personaxe inesquecible, grande fortuna para os nosos pais e avós que tiveron a sorte de coñecelo e de disfrutar da súa obra cando aínda estaban vivos.

VIII MEMORIAL FILGUEIRA VALVERDE. 28-10-2009

OFELIA REY CASTELAO (Universidade de Santiago de Compostela): O PADROADO DE SANTIAGO: ORIXE, DESENVOLVEMENTO E CONSECUENCIAS.

Inicia o acto o Dr. Valle Pérez, indicando que as conferencias están estructuradas para repartir campo entre a Idade Media e a Idade Moderna. A conferencia de hoxe, correspóndese co tempo histórico acoutado en segundo lugar.
Segue coa presentación da conferenciante de hoxe, da que comenta que os seus estudos e a súa carreira sempre estiveron vinculados coa universidade compostelá, sendo discípula de Eiras Roel, comezou a traballar no que se denomina Historia rural para posteriormente abrirse a novas parcelas de estudo. A súa tese de doutoramento xira sobre: A renta agraria na España da Idade Moderna. E traballando sobre este tema atopouse co voto (imposto) de Santiago. Leva sobre trinta anos investigando nestes temas. E decatouse de que os galegos tiveron que pagar un tributo que xurde dunha falsificación do século XIII, había que pagar unha renta por mor dunha acción interesada e falsaria.
A Dra. Rey Castelao é autora dunha interesante monografía que reflicte a grande pegada das peregrinacións e do culto a Santiago.
Vai xa moito tempo que nos coñecemos e aproveito para darlle as grazas por estar hoxe connosco para ilustrarnos sobre o tema.

Intervén a Dra. Rey Castelao, principiando por dicir que a agradecida é ela por ter sido invitada a participar no memorial, confirma a vinculación co Dr. Valle dende vai moitos anos. Precisa que non é unha autoridade na materia que nos convoca hoxe e que si que o era D. Xosé, a quen cita moito na súa tese.
Indica que neste ano celébrase o centenario dun feito moi importante e que está relacionado co que imos falar, tratase do centenario da expulsión dos moriscos que data do ano 1609.
O tema do padroado é moi complexo, parecía que quedaba claro cos estudos de Filgueira, pero o asunto colleu novos derroteiros.
Tamén é interasante subliñar, porque ten a súa importante significación nos temas do padroado, que no 2012 celebrarase o centenario da instauración do padroado de España a favor de Santa Tereixa de Xesús. Tamén a loita de España no século XVII porque fose aprobado e recoñecido o dogma da Inmaculada Concepción.
Na Idade Media dase o inicio do padroado de Santiago, tendo indicios do mesmo nos seguintes indicadores:

- Himno do Dei verbum de fins do século VIII
- Invocacións ao apóstolo, século IX
- As crónicas dos séculos XII-XIII
- Nacemento da Orde de Santiago, 1170
- Privilexios dos Votos, 834/1140
- Iconografía ecuestre, tímpano do 1220

O padroado e o voto de Santiago constitúen unha falsificación e un fraude que se estende dende o século XIII.
É fundamental para extensión do padroado a figura de Santiago de a cabalo en posición de batallador, divúlgase por distintos intereses a iconografía bélica da figura do Apóstolo Santiago.
A Orde de Santiago, ten só o nome, pero moi pouca relación con Santiago. Hai máis relación con Extremadura e o sur da península.
Nos privilexios cóntase a intervención de Santiago na victoria de Clavixo, o que ocasiona a promesa do rei do pago do tributo á Igrexa Compostelá. A nova figura belicista rompe coa iconografía de Santiago peregrino ou como escribente da epístola.
Houbo un pleito grande que condenou a pagar tributo de Santiago aos territorios do sur do río Teixo.
No século XIII vaise consolidando o padroado militar. Na crónica de D. Lucas, bispo de Tui, de 1204 oficializa o Santiago Matamouros. Non hai que esquecerse de que era parte interesada, xa que o bispo de Tui cobraba os votos de Santiago. Esta visión de Matamouros servía como icentivo para as hostes que loitaban pola Reconquista.
Ao padroado de Santiago vanlle saír competidores, Afonso X promove o padroado mariano, non hai que esquecer que Toledo era lugar de culto á Virxe.
Cos Reis Católicos prodúcese un retroceso, unha volta atrás; pois prometeran pagar o voto a Santiago se caíse Granada. Como así sucedeu, lexitiman e legalizan o fraude dos privilexios. Ademais en competencia con Roma, emprenden loitas co papado, esixindo o privilexio real de nomear os bispos, iníciase o proceso de nacionalización das ordes militares.
Os Reis Católicos recuperan a figura belicista de Santiago, que conviña aos seus intereses e litigan coa dinastía dos Fonseca que gobernaban en Santiago. Coa construcción do Hospital Real, instauran un territorio rexio mesmo fronte a Catedral de Compostela.
Na batalla de Lepanto tamén se fai unha invocación especial de Santiago.
Na conquista de América introdúcese a figura de Santiago; pero, non vai máis alá que da intención de trasladar o voto de Santiago ás terras americanas.
A crise da peregrinación vaise acentuando co tempo, pero no século XV fálase dunha peregrinación interior.
Coa Reforma Protestante retráense as peregrinacións das zonas de Centroeuropa, mesmo de Francia. A partires de 1528 tamén en Inglaterra se frenan as peregrinacións.
No Concilio de Trento preténdese reforzar o armamento ideolóxico católico fronte ao Protestantismo. Xurde unha nova relixiosidade. Depúrase o santoral e o martiroloxio. A festa do Apóstolo do 25 de xullo pasa a ser festa local, non xeral. E recoñécese que a tradición de Santiago é simplemente unha tradición piadosa. Combátense as peregrinacións longas e propóñense as peregrinacións curtas, dun día (xurden así mil e unha romería, estendidas por todo o territorio), controladas polo clero, polos párrocos.
Irrumpen con forza os novos santos da Contrarreforma para satisfacer a novos grupos de presión e de poder:

- Santa Tereixa de Xesús, reformadora do carmelo
- San Ignacio de Loiola, fundador dos xesuitas
- San Isidro Labrador
- San Francisco Xabier

Outro inconveniente para a causa xacobea e o poder que ostenta o influinte cardeal, Caesare Baronio (1538-1607), coa súa importante e ben fudamentada obra: ANALES ECLESIÁSTICOS. Na que chega a argumentar que a tradición xacobea non ten fundamentación histórica, é unha paidosa tradición. Pero, o cardeal Baronio non era unha parte inocente, apoiaba ao papado na súa reclamación do territorio de Sicilia. Felipe II trataría de manter as posicións de España.

Co fin de restaurar a forza das peregrinacións e o culto a Santiago xurden toda unha serie de falsos documentos e de fraudulentas testemuñas históricas que mirados cos ollos de hoxe fraco favor lle fan a historiografía e a causa xacobea. Entre eles podemos citar:

- Os Libros Plúmbeos de Granada, en realidade eran unhas pranchas de chumbo.

Unha fonte aínda estudada hoxe, aparecidas as pranchas nunha suposta excavación. Son defendidos ditos libros por Pedro de Castro, arcebispo de Granada, quen funda a Colexiata do Sacromonte, baseada nunha solemne patraña. Incluso o dos Libros Plúmbeos podería ser unha herexía para misturar nunha nova relixión sincrética elementos do cristianismo e do islamismo. Pretenden amosar que Santiago antes de chegar a Compostela estivera en Granada, reivindican o Santiago granadino. Chega ata o extremo o asunto que tratan de identificar Santiago con Mahoma.

Aparecen falsos cronicóns, procedentes de supostas crónicas medievais, de documentos que pereceron queimados no incendio dun mosteiro, poñamos por caso, do territorio alemán. Falsos infundios carentes de toda cientificidade.

Pola Igrexa non está recoñecida a parte histórica da realidade xacobea aínda hoxe, por carecer dunha consistente fundamentación.

Felipe III era un rei pacifista; polo tanto, a figura de Santiago lle era incómoda, por múltiples razóns frústrase a súa prevista visita a Compostela en 1610. En 1617 e pola poderosa influencia dos carmelitas (o carmelo tiña moito poder en Europa e especialmente en Italia) nas Cortes de Castela recoñéceselle o padroado de Santa Tereixa de Xesús, cuxa entronización prodúcese en 1618, sendo copatrona de España xunto a Santiago Apóstol. Era todo cuestión de relacións políticas, e de pugnas entre Igrexa-Estado, Monarquía-Cortes. Deste tema hai referencias literarias, de entre outros, Quevedo, Lope de Vega; o propio Cervantes ironiza sobre el no Quixote. Non debemos de esquecer que mesmo Portugal reinvindica que Santiago cristianizou primeiro o país lusitano, razoando que alí habia a presencia dunha comunidade xudea.

Felipe IV era un rei culto que se desentende do poder, deixando o goberno do país en mans do seu valido, o Conde-Duque de Olivares, que era quen en realidade mandaba. O rei no ano 1626 en Zaragoza declara a Santa Tereixa como patrona; pero, quen estaba detrás de dito padroado era o Conde-Duque, quen posuía unha relixiosidade mística. Contemplaba como verdadeiros mediadores as propias crenzas e conviccións. Pretendíase unha verdadeira unificación dos reinos.

San Francisco Xabier é canonizado polo poder dos xesuitas. E canonízase tamén a San Isidro Labrador, un pacífico campesiño.

Pero, toda a política do Conde-Duque de Olivares fracasa dun xeito clamoroso, que vén a rubricar o estalido en 1635 da Guerra dos Trinta Anos contra os irmáns protestantes, que se converten nos novos inimigos, despois de moriscos e xudeus.

Quevedo, como cabaleiro de Santiago, e defendendo os seus propios intereses e conviccións, sae en defensa do espírito xacobeo e aproveita para combatir todo o que pode ao Conde-Duque de Olivares.
A batalla vaise decantar cara os santiaguistas, incluso co apoio de Francia. Temos que contemplar que os franceses reivindican a presencia de Santiago en Toulouse.

En 1630 o propio papa Urbano VIII acaba por apoiar o padroado do Apóstolo Santiago.

O acordo do privilexio do padroado fora adoptado polas Cortes de Castela, non era unha cousa de España, asunto que historicamente provocará varios conflictos e pleitos.

A representación na ofrenda de Santiago foi ostentada durante longo tempo polo Capitán Xeral de Galicia. Ata o século XIX non acude a monarquía a ofrenda de Santiago.
O templo compostelán nunca cobrou o voto. As rentas ían parar directamente ao arcebispo de Santiago de Compostela e ao Cabildo catedralicio. O voto dos Reis Católicos foi na súa maior parte para o Cabildo. O diñeiro do voto era financiado polos impostos pagados polos galegos e ía a parar á barriga dos coengos de Santiago.

A coroa de Aragón, Asturias, Santander e País Vasco non pagaron o voto de Santiago. No século XIX dito voto e a ofrenda sufriron o vaivén das circunstancias políticas, pagábase ou deixábase de pagar en función de quen tivese o poder. Neste século perde o arcebispo de Santiago a dignidade de metropolitán.

VIII MEMORIAL FILGUEIRA VALVERDE, 26-10-2009; 20:00 H.

A presidencia do acto correspondeulle ao Vicepresidente da Deputación Provincial de Pontevedra, Xosé Xoán Durán Hermida, acompañado do Vicerrector de Relacións Institucionais da Universidade de Vigo, Iván Carlos Area Carracedo, do Presidente da Fundación Filgueira Valverde, Xosé Fernando Filgueira Iglesias, do Director do Museo de Pontevedra, Xosé Carlos Valle Pérez e do representante de Caixanova, Antonio Gómez Rivera.

O Sr. Durán Hermida, na apertura do memorial, cédelle a palabra ao Presidente da Fundación Filgueira, quen agradece á organización do Memorial e aos conferenciantes por manter viva a figura do seu pai e porque nos memoriais trátanse temas moi achegados ás súa liñas de traballo e que el no seu momento tratou. Como nesta ocasión, e oportunamente se tratan temas relacionados con Santiago e coas peregrinacións, que el tanto apreciaba e ás que profusamente lle dedicou tanto tempo.
Finalmente, agradeceu aos presentes a súa asistencia.

O Vicepresidente da Deputación dalle a palabra ao representante de Caixanova, quen salienta o traballo da Cátedra Filgueira mantida pola Universidade de Vigo e Caixanova e que foi creada en 1997, indica que nestes anos a cátedra becou máis de 70 traballos de investigación e que a cátedra ten a súa sé en Pontevedra, íntimamente relacionada co campus de Pontevedra. Entre outras destacadas accións da mesma, subliña a catalogación da obra de Xosé Filgueira Valverde, a organización de seminarios e destes memoriais que se achegan a súa oitava edición. Para rematar, desexa que estas xornadas sexan do agrado de todos e singularmente ao tratarse dun tema tan oportuno que foi proposto polo Director do Museo de Pontevedra, gran colaborador da cátedra Filgueira.

Intervén a continuación o Vicerrector de Relacións Institucionais da Universidade de Vigo coa venia da presidencia. O Sr. Area Carracedo comenta que un ano máis no memorial seguimos con temas da liña de investigación do Dr. Filgueira. Continúa engadindo que o froito desta cátedra é de difícil cuantificación. Non obstante, consultando o buscador Google aparecen máis de 44.500 entradas referidas a Filgueira Valverde en combinación coa Universidade de Vigo. O que indica a importancia de Filgueira e o necesario que é seguir mantendo accesa a chama de D. Xosé, como pretenden os memoriais.

Como última participación da mesa, intervén o Sr. Durán Hermida quen reitera o saúdo, a acollida e o agradecemento a todos os asistentes. Indica que os memoriais axudan a deixar constancia do gran labor de D. Xosé Filgueira Valverde, quen deixou “unha pegada indeleble na cultura galega”. Para D. Xosé, eran moi queridos e traballados os temas sobre Santiago e as peregrinacións, precisamente este memorial é un magnífico limiar para o Ano Santo que se aveciña. Nestes e noutros temas o “maxisterio de D. Xosé é impresionante”. O tema é moi axeitado pola próxima celebración do Ano Santo Compostelán, o contido do VIII Memorial é como a “antesala do Xacobeo 2010”, no que se celebrarán múltiples acontecementos e actividades. Finaliza a súa intervención, reiterando as grazas a todos os presentes neste acto de apertura do VIII Memorial Filgueira Valverde.

Seguidamente, prepárase a conferencia inaugural, que impartirá, Ángela Franco, do Museo Arqueolóxico Nacional, que disertará sobre: O acibeche compostelán e a peregrinación e o culto a Santiago.

Fai a presentación da conferenciante e do tema o Dr. Valle Pérez. Empeza a dicir que os temas do Memorial relacionados, este ano, con Santiago son como un limiar, como xa se ten dito, dos acontecementos que viviremos en 2010.
Segue a comentar que a Dra. Ángela Franco é a experta máxima no tema dos acibeches no mundo, por iso foi elixida para impartir esta conferencia inaugural. Ela é a xefa da área medieval do Museo Arqueolóxico Nacional. O Museo de Pontevedra, posúe, ao menos, numericamente, a colección de acibeches máis importante do mundo. Aproveita estas verbas de presentación para darlle as grazas a Dra. Ángela Franco por vir a Pontevedra a impartir esta conferencia e participar neste Memorial.

Comeza a súa intervención a Dra. Ángela Franco agradecendo as verbas do seu colega e de antemán expresando á gratitude aos presentes e a súa ledicia por estar en Pontevedra inaugurando coa súa conferencia este memorial.
Prosigue comentando que D. Xosé coas súas publicacións sobre o acibeche convértese nunha autoridade sobre a materia. Que ela comezou co seu interese sobre este tema, alá polo ano 1983 e recoñece que as mal chamadas artes menores aportan solucións para as artes maiores (arquitectura, pintura, escultura).
Os temas sobre o acibeche que ela vai tratar, son principalmente:

- Iconografía de Santiago
- Vestimenta e atributos do peregrino
- A Quinta Angustia
- Obxectos de culto (candelabros, que non chegou ningún ata nós, portapaces, cruces)
- O rosario

O acibeche era considerado como unha xoia, os Reis Católicos, Xoana a Loca, o Marqués de Santillana, entre outros notables da historia, posuían, entre as súas pertenzas, acibeches.
A través da longa serie de rutas en Europa achegábanse os peregrinos a Santiago de Compostela. As peregrinacións achegaron moitos peregrinos dos máis alonxados lugares, establecéndose vínculos e interconexións, intercambiando riqueza. Os peregrinos traían a súa cultura e levábanse os acibeches. Estes cobran singular importancia a partires do século XIV, aínda que se documentan en séculos anteriores.
Importancia do concepto de porta (porta santa), no medievo entendíase a Cristo como a Porta de Salvación.
Por que viñan os peregrinos a Compostela?

- Por devoción
- Por mor dun miragre
- Por cuestións sociais e políticas
- Por razóns altruístas para cumplir promesas póstumas

Santiago Apóstol cobra moita importancia, sendo considerado un dos principais apóstoles de Xesús, tal como se pode comprobar no Apostolado dos Beatos, por exemplo no chamado Beato de Xerona do ano 975. En Burgo de Osma está moi destacado o mapa da cidade de Santiago, como principal foco de atracción de peregrinacións, os peregrinos acudían a Compostela como os “palmeiros” que acudían aos Santos Lugares e os “romeiros” a Roma.

Subliñar a presenza das cunchas veneras, como “signacula” que amosaba o ter feito a peregrinación á tumba do Apóstolo. Esténdense o uso das cunchas veneras de acibeche na Idade Media. Como mostra da importancia desas cunchas, cita tres xoias de acibeche con ese motivo:

- Cuncha venera da Colección Valderrey, que introduce a figura de Santiago
- Cuncha venera do Instituto Valencia de D. Juan
- E cuncha venera da Biblioteca Ambrosiana de Milán

Poidemos observar a súa beleza por medio das diapositivas da presentación en Power Point.
Chegados a este punto cita ao estudoso D. José Ferrandis, quen fixo numerosos traballos sobre marfís e acibeches.

Na colección Valderrey aparece Santiago con túnica corta. Santiago peregrino nace no acibeche da escultura monumental. Representa a Santiago descalzo, como apóstol, en Palermo consérvase un acibeche con Santiago calzado. Para pergrinar a Santiago e debido ás longas camiñatas é preciso vir ben calzado.
Desde o século XIII o Santiago peregrino leva a cuncha venera no sombreiro. Nalgunhas representacións tamén leva o báculo bastante alto e o calacú ou cabaza, nalgúns casos leva o libro, que representa a fermosa epístola atribuida a Santiago. Tamén figura a esclavina.
A conferenciante preséntanos imaxes de Santiago en acibeche:

- Santiago peregrino do Museo Arqueolóxico Nacional
- Santiago peregrino de The Cloiters
- Santiago peregrino do Instituto Valencia

Podemos atopar esa mesma iconografía nas coleccións de García Casado e Valderrey. Neste punto, comenta que as coleccións privadas foron formadas por persoas con entusiasmo, cousa que non sucedía, na maioría dos casos, cos descendentes quenes as vendían e disgregaban as coleccións. Fai unha chamada ás institucións para que indiquen onde se atopan as pezas.
Indica que hai unha importante colección de acibeches na Hispanic Society de Nueva York e así mesmo localízanse importantes pezas, entre elas un Santiago cun peregrino no Richmond Museum de Virxinia. Ao outro lado do charco chegaron os acibeches polo proceso de conquista, atopándose unha moi interesante colección na Catedral de Santo Domingo. No Museo de Pontevedra tamén podemos ver un Santiago cun peregrino, dentro da súa extraordinaria colección.
Polas distintas características e estilos peculiares sabemos da existencia de distintos obradoiros de acibechería. En Santiago de Compostela había moitísimos (lembremos a praza da Acibechería, a praza das Praterías, etc.).
O século XVI é moi importante para o relanzamento desta arte menor.

FERRANDIS clasifica os acibeches atendendo a criterios cronolóxicos, comenta que os acibeches dos séculos XV e XVI son os máis importantes, precisión coa que non está completamente de acordo a Dra. Franco, ela estima que os acibeches do XVII, por tanto, os do Barroco, teñen moito interese, que a partir de aquí van introducirse novos motivos na creación dos acibeches.
Felipe II chegou a prohibir as peregrinacións porque baixo o manto dos peregrinos escondíanse moitos maleantes e delincuentes.

FILGUEIRA VALVERDE realiza a súa clasificación atendendo á tipoloxía dos acibeches e establece as seguintes categorías:

- Peregrinacións (cunchas, Santiago)
- Obxectos de culto (cruces, portapaces,…)
- As supersticións (as figas)
- Os rosarios paternoster (xunto cos colares que levaban as abadesas e as monxas)

Hai outras clasificacións polo uso, e tamén atendendo aos acibeches das grandes familias.

Comenta sobre a iconografía dos peregrinos e mostra a capa e sombreiro de Stephan Praun III, que se conservan no Museo de Nuremberg. Tamén menciona o armorial, libro de armas do mesmo nobre. Indica que o sombreiro está decorado cunha grande cuncha venera e cuns bastonciños, algúns situados formando unha estrela.
Indica tamén que hai uns santiaguiños, que son figuras que ían cosidas aos sombreiros.
Menciona un libro de frei Llompart, relixioso mallorquín, que leva por título: FOLCLORE DE EUROPA. FOLCLORE DE ESPAÑA.

Retoma o tema dos rosarios e da súa importancia a partires do século XIII e menciona algunhas representacións:

- Santiago co rosario e dous peregrinos da Seo de Zaragoza.
- O que se conserva no convento de Santa Clara de Murcia.

Así mesmo, amósanos unha tabla procedente de Astorga do Museo de León.
Fala das características dos rosarios, mencionando o rosario dos quince deces e que moitos colares de acibeche levan a cuncha venera.
Comenta que a partires do século XV existe unha vinculación do rosario coa morte. É o tempo das danzas macabras, das lendas dos tres mortos e dos tres vivos.

No século XVII introdúcense as Inmaculadas tamén nos acibeches, e aparece na iconografía o Santiago a cabalo. Introdúcese a figura tan popular de San Antonio de Pádua.

As supersticións tamén están moi misturadas na iconografía relixiosa (as figas, por exemplo, que se utilizaban contra o mal de ollo).

Dentro dos obxectos de culto, as cruces cobran singular significación, menciona á Cruz de Ourense, da que existe documentación desde o ano 1498.
Aparecen as figuras chamadas piedades, con orixe nas figuras bizantinas e nos prantos.
Moitas pequenas figuras de Santiago peregrino, piedades que se atopan soltos, sen dúbida eran pezas que ían incrustadas en altarciños e “hornacinas”.

Ata o de aquí, estes apuntamentos que son unha síntese da exposición da Dra. Ángela Franco.

O presente memorial continuará coas seguintes conferencias:

- 27 de outubro, martes: Peregrinación e comercio na Idade Media. Por XOSÉ SUÁREZ OTERO (S.A. de Xestión do Plan Xacobeo).

- 28 de outubro, mércores: O padroado de Santiago: orixe, desenvolvemento e consecuencias. Por OFELIA REY CASTELAO (Universidade de Santiago de Compostela).

- 29 de outubro, xoves: A iconografía de Santiago no gravado compostelán. Por YOLANDA BARRIOCANAL LÓPEZ (Universidade de Vigo).